गणेशपुराणम्/खण्डः २ (क्रीडाखण्डः)/अध्यायः ०७३

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search


व्यास उवाच ।
कथं ब्रह्मञ्शिवगृहे मयूरेश्वर संज्ञितः ।
अवतीर्णः किमर्थं वा किं च तच्चरितं पितः ।। १।।
मयूरेश्वरसंज्ञा च कथं जाता विनायके ।
एतन्मे सर्वमा- चक्ष्व शृण्वंस्तृप्यामि न क्वचित् ।।२।।
क उवाच ।
त्रेतायुगे महादैत्यः सिन्धुनामाऽभवत्पुरा ।
स हतस्तेन बलिनाऽवतीर्णेन शिवालये ।।३।।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शौनकस्य च संवादं राज्ञा च चक्रपाणिना ।।४।।
मैथिले विषये राजा गण्डकीन- गरे शुभे ।
चक्रपाणिरिति ख्यातः साक्षाद्विष्णुरिवापरः ।।५।।
न गुणा वर्णितुं शक्याः शेषेणास्य कदाचन ।।६।।
तेजसा लोपयन्मानं लावण्येन च मन्मथम् ।
मत्या बृहस्पतिं स्कन्दं विक्रमेण बलेन च ।।७।।
येनेयं सकला पृथ्वी क्षणेन वशवर्तिनी ।
कृता सर्वे च राजानः सेवायां विनियोजिताः ।।८।।
तुरंगाणां गजानां च पदातिना जयैषिणाम् ।
रथानां च न यस्यास्ति संख्यानं जगतीतले ।।९।।
साक्षाल्लक्ष्मी स्थिरा यस्य गृहे दर्शनगोचरा ।
रत्नकांचनमुक्ताभिरनिशं भासयद्दिशः ।। 2.73.१ ०।।
भद्रं भद्रकरं यस्य लोकनामलकोपमम् ।
यस्यामात्यौ महाबुद्धी साम्बश्चैव सुबोधनः ।। १ १।।
सेवन्तौ स्वामिकार्यार्थे तृणीकृत्य स्वजीवितम् ।
यस्यासीत्प्रमदा रम्या नाम्नोग्रा चारुहासिनी ।। १२।।
कुमुदानि विकासन्ते दिवा यन्मुखचन्द्रतः ।
अनेकभूषादीप्त्या या नाशयित्वाऽखिलं तमः ।। १ ३।।
पातिव्रत्य गुणान्द्रष्टुं यान्ति सर्वाः पतिव्रताः ।
एवं राजा बुधो मान्यः सदा विष्णुपरायणः ।। १४।।।
पुराणश्रवणे सक्तो धर्मशास्त्रपरायणः ।
सन्तत्या रहितः सोऽथ दुःखमाप दिवानिशम् ।। १५।।
असत्यं जायते यद्यत्तत्तन्नश्यति तत्क्षणात् ।
अनेकव्रतदानानि यज्ञांश्च कृतवान्बहून् ।। १६।।
ततः स राजा कस्मिंश्चित्समये निजभार्यया ।
आकार्य प्रकृती पौरान्विरक्तो राज्यसंपदि ।। १७।।
उवाच सर्वान्दण्डे च कोशं राज्यं त्यजेऽधुना ।
किमपुत्रस्य राज्येन स्वर्गहीनस्य मेऽधुना ।। १८।।
यानि कर्माणि च मया पुत्रार्थे चरितानि च ।
ईश्वरार्पणबुद्ध्या चेत्कृतानि स्युर्यदा तदा ।। १ ९।।
मुक्तिः स्यादुभयोः पूर्वजन्मकर्मक्षयोऽपि च ।
गतमायुर्वृथा लोका वनं यास्ये मुदाऽधुना ।।2.73.२०।।
सर्वं प्रकृतिसात्कृत्वा यूयं तद्वाक्यकारिणः ।
गमिष्येऽहं वनं लोकास्तपस्तप्तुं हिताय वै ।।२ १ ।।
कदाचिदिष्टसिद्धिश्चेत्पुनर्यास्ये निजां पुरीम् ।
ध्रुवमाज्ञां मम पुनः प्रयच्छताधुना जनाः ।
एवं श्रुत्वा नृपवचः सर्वे दुःखितमानसाः ।।२२।।
अश्रुधाराः प्रमुंचंतः प्रोचुस्तं नृपसत्तमम् ।
पौरा ऊचुः ।
जननी जनकस्त्वं नः कथं निष्ठुरतां गतः ।
किमर्थं त्यजसे नस्त्वमपराधं विना प्रभो ।।२३।।
विना भवन्तं नो जन्म वृथैव मातरं शिशोः ।
वयमप्यनुयास्यामो यत्र याति भवान् प्रभो ।।२४।।
क उवाच ।
एवं वदत्सु लोकेषु नृपेणाथागतो मुनिः ।
शौनको मुनिशार्दूलो जातवेदा इवापरः ।।२५।।
वेदवेदांगशास्त्राणां वक्ता त्रैलोक्यविश्रुतः ।
शक्रादिसुरवन्द्यो यो भूतभव्यभविष्यवित् ।।२६।।
तं दृष्ट्वा पुरतो राजा ननामोत्थाय चासनात् ।
स्वासने तमुपावेश्य पुपूज परया मुदा ।।२७।।
भुक्तवन्तं च विश्रान्तं पादसंवाहनादिभिः ।
चक्रपाणिरथोवाच पुण्यं किं फलितं मम ।।२८।।
यज्जातं दर्शनं तेऽद्य सर्वपापहरं शुभम् ।
सर्वकामप्रदं नृणां दुर्लभं पापकर्मणाम् ।।२९।।
ततः प्रोचे मुनिश्चक्रपाणिं नृपतिसत्तमम् ।
संतुष्टः परया भक्त्या प्रश्रयेण दमेन च ।।2.73.३ ०।।
मुनिरुवाच।
मा चिन्तां कुरु राजेन्द्र मा च राज्यं परित्यज ।
पुत्रस्ते भविता सम्यक् मद्वाक्यान्नात्र संशयः ।।३ १ ।।
मया वाणी नोक्तपूर्वाऽनृता हासेऽपि कर्हिचित् ।
क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं जहृषे राजसत्तमः ।।३२।।
अलंकारान्ददौ तस्मै रत्नकांचननिर्मितान् ।
वस्त्राणि च महार्हाणि न च जग्राह वै मुनिः ।।३ ३।।
पुनः प्रोवाच नृपतिं वयं वल्कलधारिणः? ।
निःस्पृहाः सर्वभोगेषु सर्वभूतहिते रताः ।।३४।।
सृष्टिसंहारकरणे समर्थाः करुणाब्धयः ।
साधूनां दर्शनरताः समलोष्टाश्मकांचना ।।३५।।
विद्वत्सु नैव कमला स्थानं धत्ते कदाचन ।
तस्मान्नेदं ग्रहीष्यामि कांचनं वसनं शुभम्।।३ ६।।
तीर्थयात्राप्रसंगेन त्वामहं समुपागतः।
दिनानि च व्यतीतानि बहूनि तव दर्शने ।।३७।।
क उवाच ।
पुनस्तौ नेमतुः सम्यग्दम्पती शौनकं मुनिम् ।
पप्रच्छतुरुपायं तं सन्तानोत्पादने क्षमम् ।।३८।।
सर्वव्रततपोयज्ञान्मत्वा दानानि वै वृथा ।
ततोऽब्रवीन्मुनिः सौरं व्रतं सर्वार्थदं नृणाम् ।।३९।।
अनेकजन्मपापानां शमनं पुत्रपौत्रदम् ।
मुनिरुवाच ।
मासमात्रं व्रतं कार्यमारभ्य भानुसप्तमी ।।2.73.४०।।
कृत्वाऽभ्युदयिकं श्राद्धं मातृपूजनपूर्वकम् ।
अभ्यर्च्य गणनाथं च स्वस्तिवाच्य द्विजर्षभान् ।।४१।।
सुवर्णकलशै स्थाप्यः सौवर्णं रविमण्डलम् ।
उपचारैः षोडशभिर्भक्तिभावसमन्वितः ।।४२।।
रक्तचन्दनमिश्रैश्च तण्डुलैः कुसुमैरपि ।
रक्तैर्नानाविधै रत्नैः फलैश्च विविधैरपि ।।४३।।
अर्घ्यैर्द्वादशसंख्यैश्च नमस्कारैः परिक्रमैः ।
स्तुतिभिः प्रार्थनाभिश्च प्रार्थयेत्परमेश्वरम् ।।४४।।
ततो लक्षनमस्कारान्कुर्वीत कारयीत वा ।
प्रत्यहं लक्षविप्रांस्तु भोजयेत्परया मुदा ।।४५।।
गामेकां प्रत्यहं दद्याद्वेदज्ञाय कुटुम्बिने ।
ब्रह्मचर्येण तिष्ठेच्च सपत्नीको नृपोत्तम ।।४६।।
दीनान्धकृपणेभ्यश्च दद्यादन्नं दयान्वितः ।
मासान्ते सर्वसंभारान्ब्राह्मणाय समर्पयेत् ।।४७।।
एवं व्रते कृते राजन्पुत्रस्ते मत्प्रसादतः ।
भविष्यति महाख्यातः सूर्यभक्तियुतः शुचिः ।।४८।।
क उवाच ।
एवं व्रतं समादिश्य शौनकोऽन्तर्हितस्तदा ।
ततश्चकार नृपतिर्य- थादिष्टं व्रतं तु तत् ।।४९।।
पत्न्या सह विनीतात्मा सूर्यभक्तिपरायणः ।
ब्राह्मणान्भोजयामास यथेच्छं लक्षसंख्यया ।।2.73.५ ०।।
उपवासयुतः पत्न्या मासमात्रं बभूव सः ।
गोदानं च नमस्कारांश्चक्रे चाकारयद्द्विजैः ।।५ १ ।।
सूर्यमन्त्रं जपन्नित्यं तन्नामस्मरणं सदा ।
ततः कदाचित्तत्पत्नी रात्रौ स्वप्ने ददर्श तम ।।६२।।
निजभर्तृद्विजरूपं सवितारं मनोरमम ।
चकमे कामरूपं तं मदना- ग्निप्रपीडिता ।।५३।।
उवाच परितप्तांगी कामो मे बाधते भृशम् ।
ऋतुं मे देहि भर्तस्त्वं नो चेन्मृत्युर्भवेन्मम ।।५४।।
सोऽपि वन्ध्यं विनिश्चित्य तत्पतिं कामुकां च ताम् ।
स्वप्न एव भर्तृरूपी सविता तामृतुं ददौ ।।५५।।
सा प्रबुद्धा ततः प्राह समुत्थाप्य निजं पतिम् ।
नियमस्थेन किं ब्रह्मंस्त्वया मे ऋतुरर्पितः ।।५६।।
स उवाच ततस्तां तु नाहं व्रतमनाः शुभे ।
उपवासरतः क्षीणो रराम रविभक्तिमान् ।।५७।।
ततः पुनः प्राह सती नान्यं जाने कथंचन ।
त्वद्रूपेणैव ध्यायामि सवितारं व्रते स्थिता ।।५८।।
ऋतुजेन च दग्धाऽहं वह्निनाऽन्तर्गतेन ह ।
ततः पुनश्चक्रपाणिरूचे तां प्रियभाषिणीम् ।।५९।।
नृप उवाच ।
तुष्टोऽसौ सविता कान्त नमस्कारैश्च भोजनैः ।
ब्राह्मणानां गवां दानैरुपवासैर्जपैरपि ।।2.73.६ ०।।
आवां सिद्धिं ददौ सम्यक् पुत्रस्तव भविष्यति ।
क उवाच ।
दिने दिने गर्भवृद्धौ तस्यास्तापोऽभिवर्द्धते ।।६ १ ।।
सा मुमुर्षुश्चन्दनानि सोशीराणि निषेवते ।
लिलेपांगे च कर्पूरं तापो नास्या शशाम च ।।६२।।
न चार्द्रवस्त्रपवनैस्ततः सा सखिभिः सह ।
तत्याज सिन्धुतीरे तं गर्भं गत्वा महत्तरम् ।।६३ ।।
आययौ साथ विश्रान्ता सखिभिर्निजमन्दिरम् ।
निवेद्य भर्त्रे त्यक्तं तं गृहकार्यरताऽभवत् ।।६४।।। (३२७३)
इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे सिन्धूत्पत्तिवर्णनं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ।।७३।।