रामायणम्/सुन्दरकाण्डम्/सर्गः १३

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
← सर्गः १२ रामायणम्/सुन्दरकाण्डम्
सुन्दरकाण्डम्
वाल्मीकिः
सर्गः १४ →

श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः ॥५-१३॥

विमानात् तु सुसम्क्रम्य प्राकारम् हरि यूथपः ।
हनूमान् वेगवान् आसीद् यथा विद्युद् घन अन्तरे ॥५-१३-१॥

सम्परिक्रम्य हनुमान् रावणस्य निवेशनान् ।
अदृष्ट्वा जानकीम् सीताम् अब्रवीद् वचनम् कपिः ॥५-१३-२॥

भूयिष्ठम् लोडिता लन्का रामस्य चरता प्रियम् ।
न हि पश्यामि वैदेहीम् सीताम् सर्व अन्ग शोभनाम् ॥५-१३-३॥

पल्वलानि तटाकानि सराम्सि सरितः तथा ।
नद्यो अनूपवन अन्ताः च दुर्गाः च धरणी धराः ॥५-१३-४॥

लोडिता वसुधा सर्वा न च पश्यामि जानकीम् ।
इह सम्पातिना सीता रावणस्य निवेशने ॥५-१३-५॥

आख्याता गृध्र राजेन न च पश्यामि ताम् अहम् ।
किम् नु सीता अथ वैदेही मैथिली जनक आत्मजा ॥५-१३-६॥

उपतिष्ठेत विवशा रावणम् दुष्ट चारिणम् ।
क्षिप्रम् उत्पततो मन्ये सीताम् आदाय रक्षसः ॥५-१३-७॥

बिभ्यतो राम बाणानाम् अन्तरा पतिता भवेत् ।
अथवा ह्रियमाणायाः पथि सिद्ध निषेविते ॥५-१३-८॥

मन्ये पतितम् आर्याया हृदयम् प्रेक्ष्य सागरम् ।
रावणस्य ऊरु वेगेन भुजाभ्याम् पीडितेन च ॥५-१३-९॥

तया मन्ये विशाल अक्ष्या त्यक्तम् जीवितम् आर्यया ।
उपरि उपरि वा नूनम् सागरम् क्रमतः तदा ॥५-१३-१०॥

विवेष्टमाना पतिता समुद्रे जनक आत्मजा ।
आहो क्षुद्रेण च अनेन रक्षन्ती शीलम् आत्मनः ॥५-१३-११॥

अबन्धुर् भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी ।
अथवा राक्षस इन्द्रस्य पत्नीभिर् असित ईक्षणा ॥५-१३-१२॥

अदुष्टा दुष्ट भावाभिर् भक्षिता सा भविष्यति ।
सम्पूर्ण चन्द्र प्रतिमम् पद्म पत्र निभ ईक्षणम् ॥५-१३-१३॥

रामस्य ध्यायती वक्त्रम् पन्चत्वम् कृपणा गता ।
हा राम लक्ष्मण इति एव हा अयोध्येति च मैथिली ॥५-१३-१४॥

विलप्य बहु वैदेही न्यस्त देहा भविष्यति ।
अथवा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने ॥५-१३-१५॥

नूनम् लालप्यते मन्दम् पन्जरस्था इव शारिका ।
जनकस्य कुले जाता राम पत्नी सुमध्यमा ॥५-१३-१६॥

कथम् उत्पल पत्र अक्षी रावणस्य वशम् व्रजेत् ।
विनष्टा वा प्रनष्टा वा मृता वा जनक आत्मजा ॥५-१३-१७॥

रामस्य प्रिय भार्यस्य न निवेदयितुम् क्षमम् ।
निवेद्यमाने दोषः स्याद् दोषः स्याद् अनिवेदने ॥५-१३-१८॥

कथम् नु खलु कर्तव्यम् विषमम् प्रतिभाति मे ।
अस्मिन्न् एवम् गते कर्ये प्राप्त कालम् क्षमम् च किम् ॥५-१३-१९॥

भवेद् इति मतिम् भूयो हनुमान् प्रविचारयन् ।
यदि सीताम् अदृष्ट्वा अहम् वानर इन्द्र पुरीम् इतः ॥५-१३-२०॥

गमिष्यामि ततः को मे पुरुष अर्थो भविष्यति ।
मम इदम् लन्घनम् व्यर्थम् सागरस्य भविष्यति ॥५-१३-२१॥

प्रवेशः चिव लन्काया राक्षसानाम् च दर्शनम् ।
किम् वा वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो व समागताः ॥५-१३-२२॥

किष्किन्धाम् समनुप्राप्तौ तौ वा दशरथ आत्मजौ ।
गत्वा तु यदि काकुत्स्थम् वक्ष्यामि परम् अप्रियम् ॥५-१३-२३॥

न दृष्टा इति मया सीता ततः त्यक्ष्यन्ति जीवितम् ।
परुषम् दारुणम् क्रूरम् तीक्ष्णम् इन्द्रिय तापनम् ॥५-१३-२४॥

सीता निमित्तम् दुर्वाक्यम् श्रुत्वा स न भविष्यति ।
तम् तु कृच्च्र गतम् दृष्ट्वा पन्चत्व गत मानसम् ॥५-१३-२५॥

भृश अनुरक्तो मेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः ।
विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतो अपि मरिष्यति ॥५-१३-२६॥

भरतम् च मृतम् दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति ।
पुत्रान् मृतान् समीक्ष्य अथ न भविष्यन्ति मातरः ॥५-१३-२७॥

कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च न सम्शयः ।
कृतज्ञः सत्य सम्धः च सुग्रीवः प्लवग अधिपः ॥५-१३-२८॥

रामम् तथा गतम् दृष्ट्वा ततः त्यक्ष्यन्ति जीवितम् ।
दुर्मना व्यथिता दीना निरानन्दा तपस्विनी ॥५-१३-२९॥

पीडिता भर्तृ शोकेन रुमा त्यक्ष्यति जीवितम् ।
वालिजेन तु दुह्खेन पीडिता शोक कर्शिता ॥५-१३-३०॥

पन्चत्व गमने राज्ञः तारा अपि न भविष्यति ।
माता पित्रोर् विनाशेन सुग्रीव व्यसनेन च ॥५-१३-३१॥

कुमारो अपि अन्गदः कस्माद् धारयिष्यति जीवितम् ।
भर्तृजेन तु शोकेन अभिभूता वन ओकसः ॥५-१३-३२॥

शिराम्सि अभिहनिष्यन्ति तलैर् मुष्टिभिर् एव च ।
सान्त्वेन अनुप्रदानेन मानेन च यशस्विना ॥५-१३-३३॥

लालिताः कपि राजेन प्राणामः त्यक्ष्यन्ति वानराः ।
न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः ॥५-१३-३४॥

क्रीडाम् अनुभविष्यन्ति समेत्य कपि कुन्जराः ।
सपुत्र दाराः सामात्या भर्तृ व्यसन पीडिताः ॥५-१३-३५॥

शैल अग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेत्य विषमेषु च ।
विषम् उद्बन्धनम् वा अपि प्रवेशम् ज्वलनस्य वा ॥५-१३-३६॥

उपवासम् अथो शस्त्रम् प्रचरिष्यन्ति वानराः ।
घोरम् आरोदनम् मन्ये गते मयि भविष्यति ॥५-१३-३७॥

इक्ष्वाकु कुल नाशः च नाशः चैव वन ओकसाम् ।
सो अहम् न एव गमिष्यामि किष्किन्धाम् नगरीम् इतः ॥५-१३-३८॥

न हि शक्ष्यामि अहम् द्रष्टुम् सुग्रीवम् मैथिलीम् विना ।
मयि अगच्चति च इहस्थे धर्म आत्मानौ महा रथौ ॥५-१३-३९॥

आशया तौ धरिष्येते वनराः च मनस्विनः ।
हस्त आदानो मुख आदानो नियतो वृक्ष मूलिकः ॥५-१३-४०॥

वानप्रस्थो भविष्यामि अदृष्ट्वा जनक आत्मजाम् ।
सागर अनूपजे देशे बहु मूल फल उदके ॥५-१३-४१॥

चिताम् कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धम् अरणी सुतम् ।
उपविष्टस्य वा सम्यग् लिन्गिनम् साधयिष्यतः ॥५-१३-४२॥

शरीरम् भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च ।
इदम् अपि ऋषिभिर् दृष्टम् निर्याणम् इति मे मतिः ॥५-१३-४३॥

सम्यग् आपः प्रवेक्ष्यामि न चेत् पश्यामि जानकीम् ।
सुजात मूला सुभगा कीर्ति माला यशस्विनी ॥५-१३-४४॥

प्रभग्ना चिर रात्री इयम् मम सीताम् अपश्यतः ।
तापसो वा भविष्यामि नियतो वृक्ष मूलिकः ॥५-१३-४५॥

न इतः प्रतिगमिष्यामि ताम् अदृष्ट्वा असित ईक्षणाम् ।
यदि इतः प्रतिगच्चामि सीताम् अनधिगम्य ताम् ॥५-१३-४६॥

अन्गदः सहितैः सर्वैर् वानरैर् न भविष्यति ।
विनाशे बहवो दोषा जीवन् प्राप्नोति भद्रकम् ॥५-१३-४७॥

तस्मात् प्राणान् धरिष्यामि ध्रुवो जीवति सम्गमः ।
एवम् बहु विधम् दुह्खम् मनसा धारयन् मुहुः ॥५-१३-४८॥

न अध्यगच्चत् तदा पारम् शोकस्य कपि कुन्जरः ।
रावणम् वा वधिष्यामि दशग्रीवम् महा बलम् ॥५-१३-४९॥

कामम् अस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णम् भविष्यति ।
अथवा एनम् समुत्क्षिप्य उपरि उपरि सागरम् ॥५-१३-५०॥

रामाय उपहरिष्यामि पशुम् पशु पतेर् इव ।
इति चिन्ता समापन्नः सीताम् अनधिगम्य ताम् ॥५-१३-५१॥

ध्यान शोका परीत आत्मा चिन्तयाम् आस वानरः ।
यावत् सीताम् न पश्यामि राम पत्नीम् यशस्विनीम् ॥५-१३-५२॥

तावद् एताम् पुरीम् लन्काम् विचिनोमि पुनः पुनः ।
सम्पाति वचनाच् च अपि रामम् यदि आनयामि अहम् ॥५-१३-५३॥

अपश्यन् राघवो भार्याम् निर्दहेत् सर्व वानरान् ।
इह एव नियत आहारो वत्स्यामि नियत इन्द्रियः ॥५-१३-५४॥

न मत् कृते विनश्येयुः सर्वे ते नर वानराः ।
अशोक वनिका च अपि महती इयम् महा द्रुमा ॥५-१३-५५॥

इमाम् अभिगमिष्यामि न हि इयम् विचिता मया ।
वसून् रुद्रामः तथा आदित्यान् अश्विनौ मरुतो अपि च ॥५-१३-५६॥

नमः कृत्वा गमिष्यामि रक्षसाम् शोक वर्धनः ।
जित्वा तु राक्षसान् देवीम् इक्ष्वाकु कुल नन्दिनीम् ॥५-१३-५७॥

सम्प्रदास्यामि रामाया यथा सिद्धिम् तपस्विने ।
स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा चिन्ता विग्रथित इन्द्रियः ॥५-१३-५८॥

उदतिष्ठन् महा बाहुर् हनूमान् मारुत आत्मजः ।
नमो अस्तु रामाय सलक्ष्मणाय ।
देव्यै च तस्यै जनक आत्मजायै ।
नमो अस्तु रुद्र इन्द्र यम अनिलेभ्यो ।
नमो अस्तु चन्द्र अर्क मरुद् गणेभ्यः ॥५-१३-५९॥

स तेभ्यः तु नमः कृत्वा सुग्रीवाय च मारुतिः ।
दिशः सर्वाः समालोक्य अशोक वनिकाम् प्रति ॥५-१३-६०॥

स गत्वा मनसा पूर्वम् अशोक वनिकाम् शुभाम् ।
उत्तरम् चिन्तयाम् आस वानरो मारुत आत्मजः ॥५-१३-६१॥

ध्रुवम् तु रक्षो बहुला भविष्यति वन आकुला ।
अशोक वनिका चिन्त्या सर्व सम्स्कार सम्स्कृता ॥५-१३-६२॥

रक्षिणः च अत्र विहिता नूनम् रक्षन्ति पादपान् ।
भगवान् अपि सर्व आत्मा न अतिक्षोभम् प्रवायति ॥५-१३-६३॥

सम्क्षिप्तो अयम् मया आत्मा च राम अर्थे रावणस्य च ।
सिद्धिम् मे सम्विधास्यन्ति देवाः सर्षि गणाः त्व् इह ॥५-१३-६४॥

ब्रह्मा स्वयम्भूर् भगवान् देवाः चैव दिशन्तु मे ।
सिद्धिम् अग्निः च वायुः च पुरु हूतः च वज्रधृत् ॥५-१३-६५॥

वरुणः पाश हस्तः च सोम आदित्यै तथैव च ।
अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः सर्व एव च ॥५-१३-६६॥

सिद्धिम् सर्वाणि भूतानि भूतानाम् चैव यः प्रभुः ।
दास्यन्ति मम ये च अन्ये अदृष्टाः पथि गोचराः ॥५-१३-६७॥

तद् उन्नसम् पाण्डुर दन्तम् अव्रणम् ।
शुचि स्मितम् पद्म पलाश लोचनम् ।
द्रक्ष्ये तद् आर्या वदनम् कदा न्व् अहम् ।
प्रसन्न तारा अधिप तुल्य दर्शनम् ॥५-१३-६८॥

क्षुद्रेण पापेन नृशम्स कर्मणा ।
सुदारुण अलाम्कृत वेष धारिणा।
बल अभिभूता अबला तपस्विनी ।
कथम् नु मे दृष्ट पथे अद्य सा भवेत् ॥५-१३-६९॥

इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये सुन्दरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः ॥५-१३॥