सदस्यः:मनिका मल्लिक
कवि कुलगुरू कालिदासः
'' पुष्पेषु जाति नगरेषु काञ्ची
नदीषु गङ्गा कवि कालिदासः ''।।
अस्मात् श्लोकात् ज्ञायते यत् कालिदासः कविषु श्रेष्ठ । संस्कृत साहित्याकाशे वहवः कवयः ज्योतिष्क भावेन दृश्यन्ते । परं कविश्रेष्ठस्य कालिदासस्य तुलना नास्ति । कविकुलतिलकं कालिदासं कवि कुलगुरुः इति वहुषु श्लोकेषु कथ्यते । तन्मध्यात् एक एक श्लोकः अन्तैव उदाहृतः ।
'' यस्याश्चोरश्चि कुरनिकरः कर्ण्णापुरो मयूरो।
भासोहासः कवि कुलगुरुः कालिदासो विलासः।।
हर्षोहर्षः हृदयवसतिं पञ्चवाषुस्त वाता।
कैषां नैषा कथयकविताकामिनी कौतुलाय ''।।
कालिदासः यद्यपि एकः अतुलनीय कविः, तथापि कः तस्य देशः, तत् अद्यापि न ज्ञायते । केचन् वदन्ति गुप्तराजानां समयः एवं तस्य समयः । कः अपि वदन्ति प्रथमशताब्ध्यां सः अपि विद्यमान आसीत् । संस्कृत साहित्येतिहासेषु वहवः समालोचकाः कालिदासस्य विषये नानाबिधिमत पोषणं कुर्वन्ति । कः अपि वदन्ति कालिदासः उज्जयिनीनिवासी, पुनः केषांचित् मतेन कवि काश्मिरी, वङ्गीय, उत्कलीयश्च । अनैः समालोचकैः कथ्यते, अयं कालिदासः विक्रमादित्यस्य सभाकविः ।
कविकुलगुरु कालिदासकृत ग्रन्थेषु रघुवंश कुमारसंभवश्च इति महाकाव्यभावेन गृह्यते । मेघदूतः एकं खंडकाव्यम् । कविना यानि दृश्यकाव्यानि विरचितानि तेषांनामानि एव अभिज्ञानशाकुन्तलम्, विक्रमोर्वशीयम्, मालविाग्निमित्रम् । एतेषां मध्ये अभिज्ञानशाकुन्तलं तु श्रेष्ठतमम् । संस्कृतसाहित्य रसिकैः सुष्ठुः कथ्यते -
''काव्येषु नाटकं रम्यं तत्र रम्यं शकुन्तला
तत्रापि चतुथोकस्तन्त्र श्लोकवतुष्टयम्'' ।।
स्वकाव्य सौन्दर्येण भारतीय काविन्द्रानां गणना प्रसङ्गे अधुनापि काविकुल तिलकः कालिदास एक कनिष्ठिका मधितिष्ठति । स एव प्रमुखः स एव प्रथमः तथा च उक्तम्-
'पुरा कवीनां गणनाप्रसङ्गे कनिष्ठीकाधिष्ठीत कालिदास
अद्यापि ततुल्य कवेर भावादनामि कासार्धवतिवभुव ''।।
उपमालंकारस्य विशेषप्रयोगतया कालिदासरचना पाटकस्य चमत्करिता जनसमाजं काले काले मुग्धं करोति । अतः साधितः उच्यते ।
''उपमा कालिदासस्यं भारबेरर्थ गौरवम्
नैषधे पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः ''।।
कालिदासः सदैव कविकुलगुरुः । न केवलं भारतवर्षे, सम्पूर्ण विश्वेपि विश्वकविनां मध्ये अयं कविराजराजीमुकुतालंकारः, इत्यन्त नास्ति शंकावकाशः ।