३९४
सुभाषितरत्नभाण्डागारम्
[ ७ प्रकरणम्
कायणा कर्मणा पार यो गच्छति स बुद्धिमान् ॥ ६६८ ll
नयेन जाग्रत्यनिश नरेश्वरे सुख स्वपन्तीह निराधय* प्रजा l
प्रमत्तचित्ते खपनीह सभ्रमात्प्रजागरेणाख जगत्प्रबुध्यते
॥ ६६९ ॥ चिता दहति निर्जॉत्र चिन्ता जीत्रं दहत्यहो l
त्रिन्टुनैवाधिका चिता चितात्यल्पा हि भूतले ॥ ६७० ll
न कुल वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मतिः । अन्त्येष्वपि हि
जाताना वृत्तमेव विशिष्यते ॥ ६७१ ॥ दुर्बुद्विमकृतप्रर्शे
छन्र्न्न कूप तृणैरिव । विवजैयीत मेधावी तस्मिन्मैत्री प्रणव्र्ञ्यति
|॥ ६७२ ॥ न सा प्रीतिर्दिविस्थस्य सर्वकामगनुपाश्रुत |
सभवेद्या परा प्रीतिगैङ्गायाः पुलिने नृणाम् ॥l ६७३ |॥
तीर्थस्थितः स्वकुलजास्तिमिरत्ति भुङ्क मैौनी बकस्तिमिमुपेत्य
वनान्तवासी । व्याधो निहन्ति तु बक प्रभवन्ति ते ते
पात्राण्युपर्युपरि वञ्चनचञ्जुतायाम् ॥ ६७४ ॥ एतल्लब्धमिदं
च लभ्यमविफ तन्मूललभ्य ततो लभ्य चापरमित्यनारतमहो
लभ्यं धन ध्यायसि | नैतद्वेन्मि पुनभैवन्तमचिरादाशापिशाची
बलात्सर्वग्रासमियं ग्रसिष्यति महामोहन्धकारावृतम्
॥ ६७५ ॥ पूर्व समानना यत्र पश्चाचैव विमानना । जह्या-
च्तत्सत्त्ववान्स्थानं शत्रोः समानितोऽपि सन् |॥ ६७६ |॥
धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात्प्रभवते सुखम् । धर्मेण लभ्यते सर्व
धर्मसारमिदं जगत् ॥ ६७७ ॥ न वैगण्यभिजाननैित
गुणान्पश्यन्ति नागुणान् । विरोध नाविगच्छन्ति ये त
उत्तमपूरुषाः ॥ ६७८ ॥ क्षीणो रविमवति शशी वृद्वैौ च
वधैयति पयसा नाथम् । अन्ये विपदि सहाया धनिना
श्रियमनुभवन्त्यन्ये ॥|६७९॥ कुभार्या च कुपुत्रं च कुराजानं
कुसौहृदम् । कुसबन्ध कुदेशं च दूरत. परिवजैयेत्
॥ ६८० |॥ केि कुलेन विशालेन शीलमेवात्र कारणम् |
कृमय केि न जायन्ते कुसुमेषु सुगन्धिषु ॥ ६८१ ॥
नहि कस्य प्रियः को वा विप्रियो वा जगत्रये | काले
कायैवशात्सर्वे भत्रन्त्येवाप्रिया, प्रियाः ॥ ६८२ ॥ तीक्ष्णो-
पायप्रान्तगम्योऽपि योऽर्थस्तस्याप्यादैौ सश्रय साधुयुक्तः ।
उतुङ्गग्रिः सारभूतो वनाना सालुोऽभ्यच्यै च्छिद्यते पादपे-द्रः
॥६८३ ॥ नापितस्य गृहे क्षौर पाषाणे गन्धलेपनम् !
अात्मरूर्प जले पश्यन् शक्रस्यापि श्रियं हरेत् ॥ ६८४ ॥
पुन्नाग्नो नरकाद्यस्मात्रायते पितर सुत. । तस्मात्पुत्र इति
प्रोक्तः खयमेव स्वयंभुवा ॥ ६८५ ॥ धर्मोख्याने श्मशाने
च रोगिणा या मतिभैवेत् | सा सर्वदैव तिष्ठेचेत्को
न मुच्येत बन्धनात् ॥ ६८६ ॥ कालो हेतु विकुरुते स्वार्थ-
स्तमनुवर्तते | स्वार्थ प्राज्ञोऽभिजानाति प्रार्ज्ञे लोकोऽनुवर्तते
॥| ६८७ ॥ न सेव सुखे वै कुरुते प्रहर्ष नान्यस्य दुःखे
भवति ग्रहृष्टः | दत्वा न पश्चात्कुरुतेऽनुतापं स कथ्यते
सत्पुरुषायैशील, ॥ ६८८ ॥ तिलार्ध स्वीयभागश्च नि.सार
बदरीफलम् । अाहारात्परतः श्रेयो धूलिः परगृहादपि
॥ ६८९ ॥ धर्म एय प्ठुवो नान्यः स्वर्ग द्रौपदि गच्छताम् ।
सैव नैौ, सागरस्खव वणिजः पारमिच्छतः ॥ ६९० ॥ न
स्कन्दते न व्यथते न विनश्यति कर्हिचित् । वरिष्ठमर्ध्नि-
! होत्रेभ्यो ब्राह्मणस्य मुखे हुतम् ॥ ६९१ ॥ दोग्धव्यं न च
मित्रेषु न विश्वस्तेषु कर्हिचित् । येषा चान्नानि भुञ्जीत यत्र
च स्यात्प्रतिश्रयः ॥ ६९२ ॥ केि करिष्यति ससर्गः खमावो
दुरतिक्रम, । पन्ध्याम्रफलससगीं कषायो मधुरः कुतः
॥६९३॥ धार्मीत्मन शुभैर्वृतै, क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः । धूतपापा
गता. स्वर्ग पितामहनिषवितम् ॥ ६९४ ॥ न विश्वासाज्जातु
परस्य गेहे गन्त्छेच्नरश्चेतयानो विकाले । न चत्वरे निशि
तिष्टन्निगृढो न राजकाम्या योषितं प्रार्थयीत ॥ ६९५ ॥
बध्यन्ते न ह्यविश्वस्ता, शुत्रुभिर्दुर्बला अपि । विश्वस्तास्तेषु
! बध्यन्ते त्रलवन्तोऽपि दुर्बलै ॥ ६९६ ॥ न वैरमुद्दीपयति
प्रशान्तं न दुर्पमारोहति चास्ति मेति । न दुर्गतोऽस्मीति
कगेत्यकार्य तमार्यशील परमाहुरार्या. ॥ ६९७ ॥ काले
मृदुर्यो भवति काले भवति दारुण, । प्रसाधयति कृत्यानि
शटु चाप्यधितिष्ठाते ॥ ६९८ ॥ चिकीर्षित विप्रकृत च
{ यस्य नान्ये जनाः कर्म जानन्ति किंचित् .। मत्रे गुते
सम्यगनुष्ठिले च नाल्पोsप्यस्य चच्यवते कश्चिदर्थः ll ६९९ l
धनेनाधर्मलब्धेन यच्छिद्रमपिधीयते | असवृतं तद्भवति
ततोऽन्यदवर्दीर्टते ॥ ७०० ॥ मदरत्तस्य हंसस्य कोकिलस्य
शिखण्डिनः । हरन्ति न तथा वाचो यथा साधु विपश्चिताम्
॥ ७०१ ॥ न स्पृशत्यायुधं जातु न स्त्रीणा स्तनमण्डलम् ।
अमनुष्यस्य कस्यापि हस्तोऽर्ये न किलाफलः |॥ ७०२ |॥
कोशमूलो हि राजेति ग्रवाद. सार्वलौकिकः | एतत्सर्व
जहातीह कोशव्यसनवाद्दृनृपः ॥ ७०३ ॥ कालेन शीध्रt.
प्रवहन्ति वाताः कालेन " वृष्टिर्जलदानुपैति | कालेन पद्मो-
त्पलवज्जल च कालेन पुष्प्यन्ति नगा वनेषु ॥ ७०४ ॥
त्पमेव धातु. पूर्वेीऽसेि त्वमेव प्रत्ययः परः । अनाख्यातं न
ते केिचिन्नाथ केनोपमीयसे ॥७०५॥ क्षीरिण्यः सन्तु गावो
भवतु वसुमती सर्वसपन्नसस्रूा पर्जन्यः कालवर्षीं सकलजन-
मनोनन्दिनो वान्तु वाताः।मोदन्ता जन्मभाजः सततमभिमता
ब्राह्मणाः सन्तु सन्त, श्रीमन्तः पान्तु पृथ्वी प्रशमितरिपवो
धर्मनिष्ठाश्च भूपा. ॥ ७०६ ॥
इति श्रीसुभाषितरत्नभाण्डागारे सप्तर्म संकोर्णप्रकरणम् ॥
- ते-*ञ्चेंहेंहैं समाप्तोऽयं ग्रन्थः र्हृं=है-ॐ-