पृष्ठम्:सुभाषितरत्नभाण्डागारम्.djvu/३९८

             

शुश्रूषुमनसूयकम् । दान्तं जितेन्द्रियं चापि शाको न
स्पृशते नरम् ॥ २३७ ॥ बुद्धिमन्तं च मूढं च शूर भीरुं
जडं कविम् । दुर्बल बलवन्त च भागिनं भजते सुखम्
॥ २३८ ॥ बुद्धिरूपगुणायुष्मत्पुत्रान्विद्याविशारदान् |
प्रामुवन्ति नरा. सर्वे सुकृतैः पूर्वजन्मनि ॥ २३९ ॥
बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत । तानि जङ्घा- ||
जघन्यानि भारप्रत्यवराणि च ॥ २४० |॥ दिशो वास. पात्र
करकुहरमेणाः प्रणयिनः समाधानं निद्रा शयनमवनी
मूलमशनम् । कदैतत्सपूर्णे मम हृदयवृक्तरभिमत भविष्य- ||
त्यत्युग्रं परमपरितोषोपचितये ॥ २४१ ॥ तप सीमा
मुत्ति सकलगुणसौमा वितरण कलासीमा काव्यं जनन-
सुखसीमा सुवदना । भियः सीमा मृत्यु. सुकृतकुलसीमा-
श्रितभृतिः क्षुधासीमान्नान्तः , श्रुतिमुखरसीमा हरिकथा
॥२४२॥ यदा विनाशकालेो वै लक्ष्यते दैवनिर्मितः। तदा
वै विपरीतेषु मनः प्रकुरुते नर* ॥ २४३ ॥ व्यालाश्रयापेि
विफलापि सकण्टकापि वक्रापि पङ्किलभवापि दुरासदापि ।
गन्घेन बन्धुरसि केतकि सर्वजन्तोरेको गुणः खलु निहन्ति
समस्तदोषान् ॥ २४४ ॥ प्रेयास्तऽह त्वमपि च मम प्रेयसीति |
प्रवादस्त्व मे प्राणा अहमपि तवास्मीति हन्त प्रलापः | |
त्वं मे ते स्यामहमपि च यत्तच्च नो साधु राधे व्याहारे नैौ
नहि समुचितो युष्मदस्मत्प्रयोगः ॥ २४५ ॥ उत्थिता एव
पूज्यन्ते जनाः कार्यार्थिभिर्नरैः । शत्रुवत्पतितं को नु वन्दते
मानवं पुनः ॥ २४६ ॥ उत्पततोऽन्तरीक्षं वै गच्छतोऽपि |
महीतलम् । धावत, पृथिवीं सर्वौ नादत्तमुपतिष्ठते ॥२४७॥ |
उत्पन्नमापदं यस्तु समाधत्त स बुद्धिमान् । वणिजो भायैया |
जारः प्रत्यक्षे निह्नुतो यथा ॥ २४८ ॥ उपशमफलाद्विद्या-
बीजात्फलान्तरमिच्छता भवति विफलो यत्प्रारम्भस्तदत्र
क्रिमद्भुतम् । निय्त॒वि॒ष॒या खेते भावा न यान्ति विपयैयं |
जनयति यतः शालेर्बॉजं न जातु यवाङ्कुरम् ॥ २४९ ॥
एकः स्वादु न भुञ्जीत एकश्चार्थान्न चिन्तयेत् । एको न |
गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात् ॥ २५० ॥ ऐकाकीं |
गृहसल्यत्तः पाणिपात्रो दिगम्बरः । सोऽपि सवाह्यते लोके
तृष्णाया पश्य कौतुकम् ॥ २५१ ॥ एकाकी निःस्पृहः |
शान्तः पाणिपात्रो दिगम्बरः । कदा शंभो भविष्यामि |
क्षिप्रनिश्चयः । अतीते कार्यशेषज्ञः शत्रुभिर्नीभिभूयते
॥ २५६ ॥ अायल्या च तदात्वे च यत्स्यादास्वादपेशलम् |
तदेव तस्य कुर्वीत न लोकद्विष्टमाचरेत् ॥२५७॥ एतत्काम-
फललोके यडूयोरेकचित्तता !| अन्यचित्तकृते कामे शवयोरिव
सगमः ॥२५८॥ एतस्माद्विरमेन्द्रियार्थगहनादायासकादाश्रय
श्रेयोमार्गमशेषदुःखशमनव्यापारदुक्षं क्षणात् । अात्मीभाव-
मुपैहि सल्यज निजा कल्लोललोला गतिं मा भूयो मञ्ज
भङ्गुरा भवरतिं चेतः प्रसीदाधुना ॥ २५९ ॥ धैर्ये हि कायै
सतत महद्भिः कृच्छ्रेऽपि कष्टऽप्यतेिसकटेऽपि । कृच्छ्राण्य-
कृच्छेण समुत्तरन्ति धैर्योच्छृिता ये प्रतिपत्तिदक्षाः ॥२६०॥
देहि देहीति जल्पन्ति त्यागिनोऽर्थार्थिनोऽपि च । अालोकयन्ति
यावत्स्यादस्ति-नास्तीति न कचित् ॥ २६१ ॥ एते सत्पुरुषा.
परार्थघटका. स्वार्थे परित्यज्य ये सामान्यास्तु परार्थमुद्यम-
भृतः खार्थीविरोघेन ये | तेऽमी मानुषराक्षसाः परहितं
स्वार्थीय विघ्नन्ति ये ये तु घ्नन्ति निरर्थक परहितं ते के न
जानीमहे ॥ २६२ ॥ देवस्याम्बुमुचश्च नास्ति नियमः
कोऽप्यानुकूल्यं प्रति व्यञ्जन् यः प्रियमुत्कटं घटयते जन्तोः
क्षणादप्रियम् | क्षिप्रं दीधैनिदाघवासरवियत्सतापनिर्वापणा
प्रादुष्कृत्य वनस्पतेः प्रकुरुते विद्युद्विसर्गे च यः ॥ २६३ ॥
देवी श्रीजैनकात्मजा दशमुखस्यासीङ्गहे रक्षसो नीता चैव
रसातल भगवर्ती वेदत्रयी दानवैः । गन्धर्वख मदालसा
च तनया पातालकेतुच्छलाद्दैत्येन्द्रोऽपजहार हन्त विषमा
वामा विधेर्वृत्तयः ॥२६४॥ किमशक्य बुद्धिमता किमसाध्यं
निश्चयं दृढं दधताम् । किमशक्यं प्रियवचसा किमलभ्यमिहो-
द्यमस्यान॒ाम् ॥ २६५ ॥ गन्धाप्यसौ भुवनविदिता केतको
स्वर्णवर्णा पद्मभ्रान्त्या चपलमधुपः पुष्पमध्ये पपात । अन्घी-
भूतः कुसुमरजसा कण्टकैतूंनपक्षः स्थातुं गन्तु द्वयमपि
सखे नैव शक्तो द्विरेफः ॥ २६६ ॥ गवार्थे ब्राह्मणार्थे च
स्वाम्यर्थे स्त्रीकृतेऽथ वा | स्थानार्थे यस्त्यजेत्प्राणास्तस्ख
लोकाः सनातनाः ॥ २६७ ॥ गावो गन्धेन पश्यन्ति वेदेनैव
द्विजातयः । चरैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुभ्र्यमितरे जना
॥ २६८ ॥ त्यागो गुणो गुणशताभ्यधिको मतो मे विद्यापि
भूषयति तं यदि किं ब्रवीमि । शौयै च नाम यदि तत्र
नमेोऽस्तु तसै तक्च त्रयं न च यदीष्र्यति चित्रमेतत्
कर्मुनिर्मूलनक्षमः ॥२५२॥ द्वाविमौ नू विरा॒जेते विपरीतेन | ॥ २६९ ॥,ल्याज्यं सुखं विषयसग॒म॒ज॒न्म पुंस॒ा |दु खेोपस्-
कर्मणा । गृहस्थश्च निरारम्भः कार्यवाश्चैव भिक्षुक ॥२५३॥ | ष्टमिति मूखै विचारणैषा । व्रीहीञ्जिहासति सितोत्तम-
अाहारयति न खस्थो विनिद्रो न प्रबुध्यते । वक्ति न |
सेवच्छया किंचित्सेवकः कि तु जीवति ॥ २५४ ॥ अायस्ख |
तुर्यभागेन व्ययकर्म प्रवर्तर्यन् । अन्यूनतैलदीपोऽपि चिर |
तण्डुलाढयान्को नाम भोस्तुषकणोपहितान्हितार्थाँ ॥२७०॥
दुगै त्रिकूटः परिखा समुद्रो रक्षासि योधा धनदाच्च वित्तम् !
शास्रे च यस्योशनसा प्रणीत स रावणेो दैववशाद्विपन्नः