शु ७६
सुभाषितरत्नभाण्डागारम्
[ ३ प्रकरणम्
कं श्रीर्न दर्पयति कं न निहन्ति मृत्यु कं खीकृता न विषया
नंनु तापयन्ति ॥ ९४६ ॥ वित्तन केि वितरण यदि
नास्ति दीने केि सेवया यदि परोपकृतौ न यत्त्र. । केि
सगमेन तनयो यदि नेक्षणीय कि यैौवनेन विरहो यदि
वल्लभायाः ॥ ९४७ ॥ कि भूषण सुदृढमत्र यशो न रत्नं
किं कायैमायैचरितं सुकृतं न दोषः । किं चक्षुरप्रतिहतं
धिषणा न नेत्रं जानाति कस्त्वदपरः सदसद्विवेकम्
॥ ९४८ ॥ प्राप्साः श्रियः सकलकामजुषस्ततः' कि दत्तं पद
शिरसि विद्विषता तत किम् । सतर्पिताः प्रणयिनो विभवै-
स्ततः केि कल्प स्थितं तनुभृता तनुभिस्ततः केिम्
॥ ९४९ ॥ अादैौ न वा प्रणंयिना प्रणयो विधेयो दत्तो-
ऽथवा प्रतिदिने परिपोषणीय. | उत्क्षिप्य उत्क्षिपति तत्प्रक-
रोति लज्जा भूमौ स्थितंस्य पतनाद्भयमेव नास्ति ॥ ९५० ॥
वाञ्छैव सुचयति पूर्वतरं भविष्यं पुंसा यदन्यतनुजे त्वशुभ
शुभं वा । विज्ञायते शिशुरजातकलापचिह्वः प्रत्युद्गतैरपसर-
म्सरस. (?) कलापि ॥ ९५१ ॥ शस्रैर्हतास्तुं रिपवो न हता
मवन्ति ग्रंज्ञाहताश्च नितरां सुहता भवन्ति । शस्त्रं निहन्ति
पुंरुषस्य शरीरमेक प्रज्ञा कुलं च विभवं च यशश्च हन्ति
॥ ९५२ ॥ स्थानेषु शिष्यनिवहैर्विनियुज्यमाना विद्या गुरुं
हि गुणवत्तरमातनोति । अादाय शुक्तिषु बलाहकविप्रकीर्णे
रत्नाकरो भवति वारिभिरम्बुराशि ॥ ९५३ ॥ वैार्ता च
कौर्तुककरी विमला च विद्या लोकोत्तर' परिमलश्च कुरंग-
नाभे, । तैलस्य बिन्दुरिव वारिणि दुर्निवारमेतत्रयं प्रसरतिं
खयमेव भूमौ ॥ ९५४ ॥ अत्यन्तमन्थनकदर्थनमुत्सहन्ते
मर्यादया नियमिताः किमु साधवोऽपि | लक्ष्मीसुधाकरसुधा-
युपनीय शेषे रत्नाकरोऽपि गरल किमु नोजगार ॥ ९५५ ॥
अर्थ हसन्त्युचितदानविहीनलुब्धं भूम्यो हसन्ति मम
भूमिरिति ब्रुवाणम् । जारा हसन्ति तनयानुपलालयन्तं
सृत्युर्हसत्यवनैिपं रणरङ्गभीरुम् ॥ ९५६ ॥ वैद्या वदन्ति
कफपित्तमरुद्विकाराञ्जुयोतिर्विदो ग्रहगति परिवर्तयन्ति !
र्भुताभिषङ्ग इति भूतविदो वदन्ति प्राचीनकर्म बलवन्मुनयो
वदन्ति ॥ ९५७ ॥ कस्यापि कोऽप्यतिशयोऽस्ति स तेन
लेोके ख्याति प्रयाति नहि सर्वविदस्तु सर्वे | केि केतको
फलति कि पनसः सुपुष्प केि नागवल्लच्यपि च पुष्पफलै-
रुपैता ॥ ९५८ ॥ शीलावलम्बनमहर्निशमिष्टचिन्ता वित्तानु-
रूपमशनाभरणादि कायैम् । वार्य च दुजैनसमाजनिजप्रर्श-
सांहास्यादि सजनवचो हृदये निधेयम् ॥ ९५९ ॥
पश्यन्ति नैव कवयो निजकाव्यदोषं भक्षन्ति नो बैलिभुजो
निजजातिमासम् । जल्पन्ति नैव मधुपा निजमर्मवाक्यं
कुर्वन्ति नो युवतयः पुरुषेषु 'बीजम् ॥ ९६० ॥ कीति
मृणालकमनीयभुजामनिन्द्रचन्द्रानना स्मितसरोरुहचारुने-
त्राम् । उयोत्स्रास्मितामपहता दयितामिव स्खा लब्धु न
कं परमुपक्रममातनोति ॥ ९६१ |॥ शास्त्रं सुनिश्चलधिया
परिचिन्तनीय सेव्यो नृपोऽपेि सतते परिसेवनीयः ! अङ्के
स्थितापि युवतिः परिरक्षणीया शास्रे नृपे च युवतैौ च कुतः
स्थिरत्वम् ॥ ९६२ ॥ हंसो विभाति नलिनीदलपुञ्जमध्ये
सिहो विभाति गिरिगह्वरकदरासु । जात्यो विभाति तुरगो
रणयुद्धमध्ये विद्वान्विभाति पुरुषेषु विचक्षणेषु ॥ ९६३ ॥
हंसो न भाति बलिभोजनवृन्दमध्ये गोमायुमण्डलगतो
न विभाति सिह. । जात्यो न भाति तुरग. खरयूथमध्ये
विद्वान्न भाति पुरुषेषु निरक्षरेषु ॥ ९६४ ॥ विश्धेश्चरस्तु
सुधियां गलितेऽपि भेदे भावेन भक्तिसहितेन समर्चनीयः ।
प्राणेश्वरश्चतुरया मिलितेऽपि चित्त चैलाञ्चलघ्घ्घ्घ्घ्घ्घ्यवहितेन
निरीक्षणीय ॥ &६५ |॥ कि कोकिलस्य विरुतेन गते वसन्सै
केि कांतरस्य बहुशस्रपरिग्रहेणं । मित्रेण कि व्यसनकलिप-
राञ्जुखेन किं जीवितेन पुरुषस्य निरक्षरेण ॥ ९६६ ॥ हारः
प्रलम्बितपयोधरमध्यवर्तीं शुष्कस्तनान्तरगतो वरकखुकश्च ।
काणेक्षणांञ्जनमूर्ध्नि च पुष्पमाला दीनाश्रयो बुधजन खळु
पश्च दु,खम्॥ ९६७ ॥ नीचं समृद्धमपि सेवति नीच एयं
त दूरतः परिहरन्ति पुनर्महान्तः । शाखोटक मधुरपक्कफलै-
रुपेत सेवन्ति वायसगणा न तु राजहंसाः ॥ ९६८ ॥ मांक-
न्दराजपरिरम्भणलालिताऽपि मल्लीवधूर्मधुपरागवती बभूव ।
दृष्ट्वापि तत्कुटिलता न जहाति चूतः प्रायः कुजातिनि-
वहेषु कुतोऽभिमानः ॥ ९६९ ॥ कालक्रमेण परिणामवशां-
दनव्या भावा भवन्ति खलु पूर्वमर्तीव तुच्छाः । मुक्तामणि-
र्जलदतोयकणोऽप्यणीयान्सपद्यते च चिरकीचकरन्भ्रमध्ये
॥ ९७० ॥ यच्चिन्तित तदिह दुंरतर प्रयांति यञ्चेतसापि
न कृतं तदिहाभ्युपैति |! इत्थ विधेर्विधिविपयैयमाकलय्य
सन्त. सदा सुरसरित्तटमांश्रयन्ति ॥ ९७१ ॥ अन्तःप्रतप्तम-
रुसैकतदह्यमानमूलस्य चम्पकतरो. क विकासचिन्ता । प्रायो
भवत्यनुचितस्थितिदेशभाजा श्रेयः स्खजीवपग्पिालनमात्र-
मेव ॥ ९७२ ॥ उचितमनुचितं वा कुर्वता कैायैजात पैरिण-
तिरवधार्यी यत्लतः पण्डितेन । अतिरभसकृताना कर्मणामा
विपत्तर्भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ॥ ९७३ ॥
व्यतिषजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतुनै खलु बहिरुपाधी-
न्श्रीतयः सश्रयन्ते l विकसति हि पैतङ्गस्योदये पुण्डरीकं
- ४ वृतान्त'. २ कुतूहलकारैिणी. ३ भूतबाधा• ४ वायसा
१ वीर्यम् २ कार्यसनूहम्. ३ परिणाम • ४ वर्यस्य