- ५६
सुभाषितरत्नभाण्डागारम्
[ ३ प्रकरणम्
अल्या॒सन्ना विनाशाय॒ दूरतश्चाफलप्रदाः । मध्यभावेन से- | स्तनपा॒ने॒ खाच्छ्रुा सृगग्रहणे शुचिः ॥ १४४ ॥ भर्ती दे॒वो
व्यन्ते राजा वह्निर्गुरु. स्त्रियः ॥ १२४ ॥ अमृतं दुर्लभ
नृग॒ा देवानामुदकं तथू । पितॄणा दुर्लभः पुत्रस्तक्रं शक्रस्य
दुलैभम् ॥ १२५ ॥ शैनै' पन्थौः शनै, कन्था शनैः पर्वत-
भस्तके । शनैर्विद्या शनैर्वित्त पचैतैानि शनै शैनैः ॥१२६॥
अंन्वयागतविद्यानामन्वयागतसपदाम् । विदुषा च प्रभूणा
च हृद्य नैीवलिप्यते ॥ १२७ ॥ मक्षिका मशको वेश्या
मूषको याचकस्तथा । ग्रामणीर्गणकश्चैव ससैते परभक्षकाः
॥ १२८ ॥ अकृतोपद्रवः कश्चिन्महानपि न पूज्यते ।
अर्चयन्ति नरा नागं न ताक्ष्र्य न गजादिकम् ॥ १२९ ॥
शोभन्ते विद्यया विप्राः क्षत्रिया विजयश्रिया । श्रियेोऽनुकूल-
दानेन लज्जया च कुंलाङ्गनाः ॥ १३० ॥ ब्राह्मणा
गणका वेश्या, संीरमेयाश्च कुकुटा. । दृष्टेष्वन्येषु कुप्यन्ति
`नॆ जाने तख कारणम् ॥ १३१ ॥ पुत्रपैौत्रवधूभृत्यै•
सपूर्णमपि सर्वदा । भार्याहीनगृहस्थस्य शूत्यमेव गृहं
मतम् ॥ १३२ ॥ अक्षरद्वयमभ्यस्तं नास्ति नास्तीति यत्पुरा ।
तदिद देहि देहीति विपरीतमुपस्थितम् ॥ १३३ ॥ नवे
वयसि य शान्तः स शान्त इति मे मतिः । धातुषु क्षीय-
माणेषु शान्तिः कख न जायते ॥ १३४ ॥ धिग्गृहं गृहि-
णीशून्यं धिक्कलत्रमपुत्रकम् । धिक्पुत्रमविनीत च धिग्ज्येो-
तिषमजातकम् ॥ १३५ ॥ अश्र्श्वे नैव गज नैव व्यात्रं नैव
च नैव च । अजापुत्रं बलि दद्याद्देवो दुर्बलघातकः ॥१३६॥
दुर्मघ्त्री राज्यनाशाय ग्रामनाशाय कुंञ्जरः । श्यालको गृह-
नाश॒ाय् सर्वनाशूाय मातुलः ॥ १३७ ॥ जले तैलं खले
गुह्यं पात्रे दान र्मेनागपि । प्राज्ञे शास्रं खयं याति विस्तार
र्वर्र्तुशक्तित. ॥ १३८ ॥_ उद्येोगः कुलहः क॒ण्ड़्र्घृतं मद्यं
परस्त्रिय. । अाहारो मैथुनं निद्रा सेवनातुं विवर्धते ॥१३९॥
कृतार्थः खामिन द्वेष्टि कृ॑तैदारस्तु मातरम् । जातापत्या
पति द्वेष्टि गतरोगश्चिकिंरैसैकम् ॥ १४० ॥ चक्षुर्पूर्वै न्यसे-
त्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् । सत्यपूता वदेद्वार्णीं मनःपूतं |
समाचरेत् |ll १४१ ॥ नास्ति यज्ञः स्त्रियः कश्चिच्न व्रतं
नोपवासकम् । या तु भर्तरि शुश्रूषा तया खर्गे जयत्यसौ
॥ १४२ ॥ शुचि भूमिगत तोयं शुचिनरी पतिन्नता |
नित्यमास्यं शुचि स्रीणा शकुनिः फलपातने | वत्सोऽपि
१ पश्चसु वाक्येषु अतिवाह्यते सिध्यति अारोहति प्राप्यते बर्धदे इति
पञ्चक्रियाध्याहार २ मागतिबंाहनादीर्नि ३ एतानेि स्वरया न
भवन्तील्यथै • ४ वशपरम्परागतविद्यानाम्• ५ सगर्वे न मबति.
६ कुलस्निय ७ श्चान' < गज ९ स्वलूपमपि १० वस्तुमा-
हात्म्येन ११ कृता दारा स्नी येन स'. १२ वैद्यम् १३ पवित्रम्
[
||
गुरुर्भत धर्मतीर्थव्रतानि च | तस्मात्सर्व परित्यज्य पतिमेकं
भजेत्सती ॥ १४५ ॥ असारे खलु ससारे सारमेतश्चतुष्ट-
यम् । काश्या वासः सता सङ्गो गङ्गाम्भः शभुसेवनम्
| ॥ १४६ ॥ उदारस्य तृणं वित्तं शूरस्य मरणं तृणम् |
विरत्तस्य तृणं भार्या निःस्पृहस्य तृणं जगत् ॥ १४७ ॥
सतैतानि न पूर्यन्ते पूर्यमाणान्यनेकशः । ब्राह्मणोऽग्निर्यमो
राजा पयोधिरुदर गृहम् ॥ १४८ ॥ कल्पान्तवाससक्षोभ-
लङ्घिताशेषभूभृतः । सैथैयैप्रसादमर्यादास्ता एव हि महो-
| दधे. ॥ १४९ |॥ सपत् सरस्वती सल्य,सतान सदनुग्रहः ।
सत्ता सुकृतसभारः सकारा. सस दुलभा. ॥ १५० ॥
अभ्रच्छाया खलप्रीतिर्नवसस्यानि योषित, । किचित्कालोप-
| भोग्यानि यौवनानि धनानि च ॥ १९१ ॥ परोऽपि हितवान्
बन्धुर्बन्धुरप्यद्दितः परः । अहितो देहजो ॰याधिर्हितमा-
रण्यमैष॒धम् ॥ १५२ ॥ जलबिन्दुनिपातेन क्रमश. पूर्यते
घट । सै हेतु' सर्वविद्याना धर्मस्य च धनस्य च ॥१५३॥
सौवर्णानि सरोजानि निर्मीतु सन्ति शिल्पिन. । तत्र
सौरभनिर्माणे चतुरश्चतुरानन. ॥ १५४ ॥ साक्षर पुरुषं दृष्ट्वा
यो नरो नाभिमन्यते । बलीवैर्दसमो लोके खुरश्शृङ्गविव-
र्जितः |॥ १५५ |॥ को न याति वश लोके मुखे पिण्डेन
पूरितः । मृदङ्गो मुखलेपेन करोति मधुरध्वनिम् ॥ १५६ ॥
लुब्धाना याचकः शत्रुश्चोराणा चन्द्रमा रिपुः । जारस्रीणा
पतिः शत्रुर्मूखीणा बोधको रिपुः ॥ १५७ ॥, अमन्त्रमक्षर
नास्ति नास्ति मूलमनैौषधम् । अयोग्यः पुरुषो नास्ति योजक-
स्तत्र दुर्लभ, ॥ १५८ ॥ परोपदेशवेलाया शिष्टा सर्वे
भवन्ति वै । विस्तरन्तीह शिष्टत्वं स्खकार्ये समुपस्थिते
॥ १५९ ॥ गुणिना निर्गुणाना च दृश्यते महदन्तरम् ।
हैंारः कण्ठगत. स्त्रीणा नूपुराणि च पादयोः ॥ १६० ॥
अलभ्यं लब्धुकामख जनख गतिरीदृशी । अलभ्येषु मन॒-
स्ताप. सञ्चितार्थो विनश्यति ॥१६१॥ शत्रुवाक्यामृतं श्रुत्वा
तेन सौहार्दमार्जवम् । नहि धीरेण कर्तव्यमात्मनः शुभमि-
| च्छता | १६२ |॥ शूराश्च कृतविद्याश्च रूपवल्यश्च योषित. |
यत्र यत्र गमिष्यन्ति तत्र तत्र कृतादराः ॥ १६३ ॥
शुचिः क्षेमकरो राजा'सतोषी ब्राष्णः श्ठुचि॥१४३॥ |त्वारो धनदायगूदुा धर्माग्मिन्नृपतस्कराः । तेषा ज्येष्ठावमा-
नेन त्रयः कुप्यन्ति बान्धवाः ॥ १६४ ॥ शीलभारवती
कोन्ता पुष्पभारवती लता । अर्थमारवती वाणी भजते
कैामपि श्रियम् ॥ १६५ ॥ पूरोत्पीडे तडागस्य र्परीवाहः
ईतिक्रिय । शोकक्षोमे च हृदयं प्रलपैरेव धार्थेते
१ स क्रम* सर्वविद्याधनार्जनेऽपि चोत्क्क • २ मुच्काहार+. ३ अ-
चिन्त्याम् ४ शोभाम् ५ प्रवइणम् श्६ उपायः