पृष्ठम्:सुभाषितरत्नभाण्डागारम्.djvu/१६१

             

१४६
सुभाषेितरत्नभाण्डागारम्
[ ३ प्रकरणम्
अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् । प्रामुयाहुद्धयवज्ञान-
मपमानं च शाश्चतम् ॥ १३९ ॥ केि भत्तेनासमर्थेन केि
शत्तेनापकारिणा । भत्त शत्तं च मा रजन्नावज्ञातु त्वमर्हसि
॥ १४० ॥ जनं जनपदा नित्यमर्चयन्ति नृपार्चितम्। नृपेणाव-
मतो यस्तु सं सर्वैरवमन्यते ॥१४१॥ नानिवेद्य प्रकुर्वॉत भर्तुं
क्रिचिदपि स्वयम् | कार्यमापत्प्रतीकारादन्यत्र जगतीपतेः
॥ १४२ ॥ अतिव्ययोऽनपेक्षा च तथाजैनमधर्मत. । मोक्षण
दूरसस्थान कोषव्यसनमुच्यते ॥ १४३ ॥ क्षिप्रमायमना-
लोच्य व्ययानश्च स्ववाञ्छया ! परिक्षीयत एवासौ
धनी वैश्रवणोपम ॥ १४४ ॥ यो यत्र कुशलः कार्ये त तत्र
विनियोजयेत् ! कर्मस्वष्ट्टष्टकर्मा यः' शास्रज्ञोऽपि विमुह्यति
|ll १४५ ॥ एक हन्यान्न वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता |!
बुद्धिर्बुद्धिमता युक्ता हन्ति राष्ट्र सनायकम् ॥ १४६ ॥
न तच्छस्रैर्न नागेन्द्रैर्न हयैर्न च पत्तिभि' । कायं ससिद्धि-
मभ्येति यथा बुद्धया प्रसाधितम् ॥ १४७ ॥ दुर्योधन,
समर्थेीऽपि दुर्मन्त्री प्रलयं गत । राज्यमेकश्चकारोचै सुमन्त्री |
चन्द्रगुप्सक ॥| १४८ ॥| अश्शृण्वन्नपि वोद्धव्यो मन्त्रिभि,
पृथिवीपति, । यथा खदोषनाशाय विदुरेणाम्बिकासुतः
|ll १४९ ॥ सभा वा न प्रवेष्टव्या वत्तव्यं वा समञ्जसम् !
अत्रुवन्विब्रुवन्वापि नरो भवति किल्बिषी ॥ १५० ॥
तस्मात्सभ्य सभा गत्वा रागद्वेषविवर्जित | वचस्तथाविधं
ब्रूयाद्यथा न नरक व्रजेत् ॥ १५१ ॥ माता पिता गुरुभ्रंीता
भार्या पुत्रः पुरोहित, । नादण्ड्यो नाम राज्ञेोऽस्ति खधर्मे यो
न तिष्ठति ॥१५२॥ विशोधयेन्महीपालेो मत्रिशालामशेषतः |
अयुस्र्तो नार्हति स्थातुमस्या मन्त्ररहस्यवित् ॥ १५३ ॥
षट्टर्णो भिद्यैते मैत्रश्चतुःकर्ण. स्थिरो भवेत् । द्विकर्णस्य तु
मत्रस्य ब्रह्माप्यर्नैतं न गच्छति ॥ १५४ ॥ त्रिविधा. पुरुषा
राजनुत्तमाधममध्यमाः | नियोजयेत्तथैवैतास्त्रिविधेष्वपि कर्म-
सु ॥ १५५ ॥ तुल्यार्थ तुल्यसामथ्यै सर्वज्ञं व्यवसायि-
नम्! अधैराज्यहर' भृत्य यो न हन्यात्स हन्यते ॥ १५६ ॥
निर्विशेषो यदा राजा समं भृत्येषु तिष्ठति । तत्रोद्यमस-
मर्थानामुत्साह. परिहीयंते ॥ १५७ ॥ प्रसादो निष्फलो
यस्थ यस्य क्रोधो निरर्थकंः | न र्ते राजानमिच्छन्ति षण्ढं
पतिमिवाङ्गना’ ॥ १५८ ॥ अविषेकिनि भूपाले नश्यन्ति
गुणिना गुणा. । प्रैवासरसिके कान्ते यथा साध्व्या. स्तनो-
श्नति. ॥,१५९ ॥ न कश्चिच्चण्डकोपानामात्मीयो नाम भूभ्रु-
ताम् । होतारमपि र्जुह्वन्तं दहत्येव हुताशन, ॥ १६a॥
चक्रं सेव्र्ये नृपः सेव्यो न सेळ्यः केवलो नृपः | पश्य चक्र-
१ भेद प्रामोति, सर्वेषां शानधेिषयो भवतीति भाव २ विचार-
३ पारम् ४ सदा प्रवासिंनि भर्त िसति वियोगेन भायया यौवन
यथा नश्यति तद्वत् ५ होमकतीँरन्ट्
स्य माहात्म्यं मृत्पिण्डः पात्रता गतः ॥ १६१ ॥ यस्मि-
नेवाधिकं चक्षुरारोपयति पार्थिवः । कुलीनो वाऽकुलीनो वा
स श्रियो भाजर्न भवेत् ॥ १६२ ॥ राज्ञि मातरि देव्या
च कुमारे मुख्यमन्त्रिणि । पुरोहिते प्रतीहारे सर्म वर्तेत
राजवत् ॥ १६३ ॥ पानमक्षास्तथा नायाँ मृगया गीतवा-
दिते | एतानि युक्तया सेवेत प्रसङ्गो ह्यत्र दोषवान् ॥१६४॥
अायाच्चतुर्थभागेन व्ययकर्म ग्रवर्तयेत् ! ग्रभूततैलदीपो हि
चिर भद्राणि पश्यति ॥ १६५ ॥ कर्मणा मनसा वाचा
चक्षुषापि चतुर्विधम् । प्रसाधयति लोकं यस्त लेोको नु
प्रसीदति |॥ १६६ |॥ सभोजनं सकथन सप्रश्नोऽथ समा-
गम. । ज्ञातिभिः सह कार्यीणि न विरोध. कदाचन ॥ १६७|॥
मृदो परिभवो नित्य वैर तीक्ष्णस्य नित्यशः । उत्सृज्य
तडूयं तस्मान्मभ्या वृत्ति समाश्रयेत् |॥ १६८ ॥ अबुद्धि-
माश्रिताना च क्षन्तव्यमपराभिनाम् । नहि सर्वत्र पाण्डित्य
सुलर्भ पुरुषे कचित् ॥ १६९ ॥ किमप्यसाध्यं महता
सिद्धिमेति लघीयसाम् । प्रदीपो भूमिगेहान्तध्वान्तं हन्ति
न भानुमान् ॥ १७० ॥ अरावप्युचित कार्यमातिथ्यं गृह-
मागते । छेतुमप्यागते च्छाया नोपसहरते द्रुमः ॥ १७१ ॥
अगाधहृट्या भूपा. कूपा इव दुरासदा । धैटका र्गुणिनो
नो चेत्कथ लभ्येत जीर्वैनम् ॥ १७२ ॥ कर्थे नाम न
सेव्यन्ते यत्लत, परमेश्वरा । अचिरेणैव ये तुष्टाः पूरयन्ति
मनोरथान् ॥ १७३ ॥. भोगिर्नै कैञ्जुकासत्ता ' क्रूराः
कुटिलगामिन, । सुदुष्टा मैत्रसाध्याश्च राजान पै॑न्नगा इंव
॥ १७४ ॥ अकस्माद्वेष्टि यो भैत्तमाजन्मपरिसेवितम् |
न व्यैञ्जने रुचियैस्य त्याज्यो नृप इवार्तुरैः ॥ १७५ ॥
सुगन्धं केतकीपुष्प कण्टकैः परिवेष्टितम् । यथा पुष्पं तथा
राजा दुर्जनै. परिवेष्टित, ॥ १७६ ॥ असत्प्रलाप पारुष्यं
पैशुन्यमनृत तथा । चत्वारि वाचा राजेन्द्र न जल्पेनैव
चिन्तयेत् ॥ १७७ ॥ प्राज्ञे नियोज्यमाने तु सन्ति राज्ञ-
स्रयो गुणा. । यश खर्गनिवासश्च विपुलश्च धनागम॒.
॥ १७८ ॥ मूखे नियोज्यमाने तु त्रयो दोषा महीपते ।
अयशश्चार्थनाशश्च नरके गमन तथा |॥ १७९ |॥ इदमेव
नरेन्द्राणा खर्गद्वारमनर्गलम् । यदात्मन प्रतिज्ञा च प्रजा
च परिपाल्यते ॥ १ ८० ॥ र्मन्त्रो योध इवाधीरः सर्वाङ्गै
सवृतैरपि । चिर न सहते स्थातुं परेभ्यो भेदशङ्कया ॥१८१॥
अात्मोदय परग्लानिर्द्वयं नीतिरितीयती । तदूरीकृत्य कृति-
' १ कार्यसाथका', पक्षे,-कुम्भा २ गुणवन्त , पक्षे,--रज्जुयुत्ता '
३ जीवनोपायभूत द्रव्यम्, पक्षे,-उदकम् * वेिलासिन-; पक्षे,-
भोगवन्त ५ कवचम्; पक्षे,-सर्पकञ्जुकम् ,६ विचार ; पक्षे,-
शाबरादि ७ सप ८ सेवकम्, पक्षे;--ओोदर्नम् ९ राजचिहेषु,
पक्षे,-लेह्यादौ १० रोगी ११ रहस्य सुगुप्तमपि योद्धृवदेकत्र न
स्थातु सहते