वाग्वर्णनम्,
वाग्मिप्रश्र्शस ८५
-~→~~«~~~、~~~~~、~、~→-~、~_~-~ → →^、_^、→^、→^、~→^→^、~→^、→
सर॑सानाम् । वाणी सैव र्गुणवती घटीव यद्वा र्वैधूटीव |
॥ ८ ॥ रतरीतिवीतवसना प्रियेव्र ईर्बुद्धापि वाङ्मुदे सैरसा । |
चैरसा सैालकृतिरपि न रोचते शैालभञ्जीव ॥ ९ ॥ सुखय- ||
तितरा न रक्षति परिचयलेश गैणाङ्गनेव श्री, । कुलकामि-
नीव नोज्झति वाग्देवी जन्मजन्मापि ॥ १० ॥ वाञ्च्माधुर्या-
न्नान्यदस्ति प्रियत्व ठीक्पारुष्याच्चोपकारोsपि नेष्ट, | केि
त॒द्रव्य कोकिलेनोपनीत को वा लोके गर्दभस्यापराध,॥ ११ ॥
र्कैौमार्नैर्दुग्धे विप्रकर्षत्यलक्ष्मी कीर्तिं सूते दुष्कृत या हिनस्ति । |
ता चाप्येता मातर् मङ्गुलाना वेनु धीराः सैलैता वाचमाहु
॥ १२ ॥ विविर्त्तेवर्णाभरणा र्मुखश्रुति प्रसादृयन्ती हृदं-
यान्यपि द्विषाम् । प्रवर्तते ना॒कृतपुण्यकर्मणा प्रैसैन्नगम्भीर-
पदा सरखती ॥ १३ ॥ केधूंरीं न विभूषयन्ति पुरु॒षु हारा
न॒,चैन्र्द्रोज्वला न स्रुान न विलेपन न कुसुम नैलिकृता !
र्मूर्धजा, । वाण्येका सैमलंकरोति पुरुष या सस्कृता धार्यते
क्षीयन्ते खलु भूषणानि सतत वाग्भूषणं भूषणम् ॥ १४ ॥
अस्त्यद्यापि चतु,समुद्रपरिखापयैन्तमुर्वीतलं वर्तन्तेऽपि च
तत्र तत्र रसिका गोष्ठीषु सत्ता नृपा. । एकस्तत्र निरादरो
भवति चेदन्यो भवेत्सादरो वैॉंग्देवी वदनाम्बुजे वसति
चेत्को नाम दीनो जन, ॥ १५ ॥ ये सुत्तीन्दुकलाकलङ्क-
जनका ये गाढगर्वज्वरा ये वा केवलतर्ककर्कशधियः
साक्षाच्च ये श्रोत्रिया, । ये वा द्वेषमषीमलीमसधियस्तान्प्राज्ञ-
गोष्ठीरसप्रैौढप्रावृडवग्रहान्परिहरन्वाचा प्रसूार कुरु ॥ १६ ॥
तथ्य पथ्यं सहेतु प्रियमितमृदुलं सारवद्देन्यहीनं साभिप्राय
दुराप सविनयमशठं चित्रमल्पाक्षर च बह्वर्थे कोपशूल्यं
खित॒युतघन॒दाक्षिण्यसदेहहीनं वाक्य ब्रूयाद्रमज्ञ, परिषदि '
समये सप्रमेयाप्रमत्तम् ॥ १७ ॥
वैौग्मिप्रशंसा
विप्रेोधिवचसो मूकान्वागीशानपि कुर्वते । जडानर्यै-
१ रसिकानाम्, पक्षे,-कूपादीनाम् २ प्रागल्भ्यादिगुणयुत्ता,
पक्षे,-रज्जुयुत्ता " ३ ख्ञीव' ४ अनुप्रासोपमाद्यलकाररहितापि
५ शृङ्गारादिमती पक्षे,-शुङ्गाररसवती ६ रसशूया ७ अल
कृतियुतापि, पक्षे,-कटककुण्डलयुतापि ८ काष्ठपुत्तलीव ९ वेश्येव,
१० मनोरथान् ?१ प्रपूरयति १२ सल्याम् १३ विवित्ता सयोगा
दिनाश्ष्टिा , स्फुटोच्चरिता वर्णा अक्षराण्येवाभरणानि यस्या सा ,
पक्षे,-विवित्तानि शुद्धानि वर्णो रूपमाभरणानि च यस्या सा
१४ सुखा श्रुति श्रवण यस्या सा श्राव्येल्यर्थ , पक्षे,-श्रृयन |
इति श्रुतिर्वाक्सा सुखा यस्या सा, मञ्जुभाषिणील्यथै १५ प्रसन्नानि
वाचकानि गम्भीराण्यर्थगभाँणि च पदानि सुप्तिडन्तरूपाणि यस्य[
सा, पक्षे,-प्रसन्ना विमला गम्भीरपदालमचरणा १६ वाहुभूषणानि
१७ चन्द्रवदुज्ज्वला १८ सुगन्धतैलादिना सस्कृता १९ केशा
२० सम्यगलकरोति २१ सरस्वती २२ वत्ता २३ अनुकूलवादिन
- ^"^Y^^^-^-^-^-^-^~^~^~^~^-^~^-^»^~v~~^~^~^~~~~~^~~^~~~~~~~~~~^ ~-^-^ -~-~-^~~>^~^~~^
नुलोमार्थर्नप्रवाच, कृ॑तिना गिरः ॥ १ ॥ तीक्ष्ण॒ नारुंतुढा
बुद्धि कमे शान्तं प्रतापवत् । नोपतापि मनः सोष्म वागेका
वाग्मिन सत ॥ २ ॥ प्रसैीादग्म्र्यमोजस्वि गैरीयो र्लेाघ-
वान्वितम् । साकाङ्घमैनुपस्कार विर्षर्वैग्गति निराकुंलम्॥ ३ ॥
यैौयनिर्णॉतसारत्वान्निरँपैक्षमिर्वीॉगैमे । अ॑प्रैकम्प्यतयान्येषा-
र्माँग्नायवचनोपमम् ॥ ४ ॥ औलैलङ्घयल्वाज्जनैरन्यै. ँंक्षुभितो-
→ s\ १ ० •* * 、 →\
दन्वदृर्जितम् । औोर्देॉर्यादर्थसपत्त शान्त चित्तमृष्षरिव ॥ ५॥
| इदमीदृग्गुणोपेत लैंडैधावसरसाधनम् । वैयैीकुर्यात्कः प्रियं
वाक्यं यो वत्ता नेदृगाशैर्यै’ ॥ ६ ॥ श्रतिसिद्धान्तश्शूरस्य
तद्विरुद्धान्निरुन्धत । वल्गितं वैाँवदूकख कृतिन केि न
शोभते |॥ ७ |॥ अल्पाक्षररमणीय य कथयति निश्चितं
स खलु वाग्मी । बहुवचनमल्पसार य. कथयति विप्रलापी
सः ॥ ८ ॥ शुद्धकास्यरचितापि लालिता जिर्हेयैा यदि
न योजिता भवेत् । कि तया र्करैणमस्ति घण्टया जिह्वया
जनिमता हि पूज्यया ॥ ९ भवन्ति ते सैर्भेयतमा_ वि॒िर्प*
श्चित॒ा मनोगर्तुं वाचि निवेशैयैन्ति ये। नयन्ति तेर्षैर्वश्र्युपै-
पन्ननैपुणा गैभीर॒मृर्थं कति॒नित्कुाशताम् |॥ १० |॥
स्तुवन्ति गुर्बॉमभिधैयसपदं र्वैिशुद्धिंर्मुक्तेरपरे विपश्चितः ।
इति स्थिताया प्रतिपूरुष रुच्चैौ सुदुर्लभाः सर्वमनोरमा गिरः
॥ ११ ॥ पिर्कैरैतावत्कृष्णः परमरँर्णैया पश्यति दृशा पराप-
त्यद्वेषी स्वसुतमपि नो पालयति यः । तथाप्येषोऽमीषा
सकलजगता वल्लभतमो न दोषा गण्यन्ते खलु मधुरवाचा
कचिदपि ॥ १२ ॥ अाभ्वाद्येष कषायमङ्कुरमुरुप्रेमानुबद्धा-
शयो माकन्दख यशासि कोकिलयुवा निर्मीति दिग्भित्तिषु ।
माध्वीकानि निपीय तख मधुपास्तत्रैव गुञ्जन्त्यमी को
१ प्रगल्भवाच* २ कुशलानाम्, ३ अभिमानोष्णम् ४ प्रसाद”
प्रसिद्धाथैपदत्व तेन रम्यम् ५ समासभूयिष्ठम् ६ अ॒थैभूयस्त्व-
परिगतम् न तु शब्दाडम्बरमात्रमिल्यथै ७.विस्तरदोषरहितम्
८ अाकाङ्घावत्पदकदम्वात्माकम् , न तु दशदाडिमादिवाक्यवदना-
काङ्क्षितमित्येर्थ' ९ अध्याहारदोषरहितम् १° कृत्खार्थप्रति॒िपा-
दकम् न तु सावशेषाचैमिल्यथै ११ असकीर्णाथैम् १२ न्यायेन
युक्तयां निश्चितायैत्वात् १३ त्वतश्रमिव. १४ शाले १५ अनुम॒ा-
नििदभिरबाध्यत्वादप्रल्याख्याततया १६ वेदवाक्यतुल्यमिल्यर्थ
१७अनुछङ्कनीयत्वात् १८ उद्वेलाम्भोधिगम्मीर्म् १९ अग्रटा॒म्या
र्थत्वात्, पक्षे,-ल्यागित्वात्• २० प्रयोजनसपत्ते॒ , पूक्षे,-"७भणिमा*
दैिसमृद्धे श्१ लब्धे प्राप्ते अवसरसाधने क[लोपायौ येन त॒त्
२२ व्याहरेत् २३ पञ्चमषष्ठपद्यद्वय विशेषक ज्ञेयम् २४ प्रति-
बजु २५ घण्टाजिह्वा २६ कर्तव्य॒म् न किञ्चित्फार्युम॒स्तीति
भाव २७ सभा'या साधुतमा निपुणतमा २< विदुषाम्•
२९' वाचेोद्भिरन्तील्यथै ३° वक्तृषु " ३१ सभावितकैौशला
३२ निगूढम् ३३ अथैसपत्तिम्• ३४ सामर्थ्यम् ३'* शव्दस्य
३६ कोकेिल • ३७ अ[रत्तया