३६८ सिद्धन्तशेखरे पश्चिमात् भागात् त्रिज्यावृत्ते क्रमेण खवल नभवान्यङ्गुलानि आनीतानि वलनाडुलानि ज्यावद्दद्यान् न चपवदित्यर्थः। प्रग्रहः शशधरस्येति-शशधरस्य चन्द्रस्य प्रग्रहः स्पर्शः पूर्वतः पूर्वाङ्गोद्भवति। पश्चिम पश्चिमभागे तस्य चन्द्रस्य मोचनं मोच भवति । दिनकरः सूर्यश्च पश्चिमे पश्चिमभागे स्पृश्यते ग्राहकेण स्पृष्टो भवति । स दिनकरः पूर्वभागतः सुच्यते मुन भवतीत्यर्थः। व्यस्तं प्रत्यग्वलनमिति-उडुपस्य चन्द्रस्य प्रत्यग्वलनं मौक्षिकं वलनं व्यस्तं प्रतीचीचिङ्गतो देयम् । चन्द्रस्य स्पार्शिकं वलनमुत्तरं प्राचीचिह्नादुत्तरदिशि दक्षिणं च दक्षिणदिशि देयम्। एवं मौक्षिकं यास्य सौम्यं वलनं च प्रतीची चिन्नाद्यमसौम्यदिशि च्यावद्देयमित्यर्थः । भानोः सूर्यस्य अन्त्यं मक्षिकं आयं स्याशिंकं च वलनं व्यस्तं देयम् । स्यार्शिकं वलन पश्चिमचिह्नमक्षिकं च प्राक् चिह्नाद्देयमित्यर्थ:-शिशिरमहृसश्चन्द्रस्य सर्वे क्षेपाः स्पर्शभध्यक्षीक्षादि कालिका व्यत्ययेन विपरीतदिककल्पैनया देयाः। गणितेन ययाभ्यस्तद परिलेखे सौम्य देयाः सौम्यावेद्यम्य इत्यर्थः। तिग्मांशोः सूर्यय से शराः इह यथैवागतास्तद्वस् देयः । परिलेखेऽर्कस्य विक्षेपा गणितेन यद्दिवैिक एव नित्यं देया; । मध्यग्रहणवलनं च याम्यतो दक्षिण बिन्दोः सौम्यत उतर- बिन्दोर्वा दद्यात् । कथं दद्यादित्याह विक्षेपविज्ञात इति-विक्षेपात् विज्ञायत इति विक्षेपविज्ञातः विक्षेपविशति वासौ ककुब्बिभागश्च तस्मिन् । विक्षेपस्य या दिक् तस्य इत्यर्थ: ! शरेण भिन्नैकदिकं मध्यं तद्दलनं प्राक् पश्चिमं विक्षेपविशतायुभिरे देयम् । मध्यकालिकवल नस्य शरस्य च यथैकैव दिक् तदा विक्षेपदिशो दक्षिणादुत्तरतो वा ज्यावत् प्रमुखं देयं दिग्भेदे च शरदिशः पश्चान्मुखं देयमित्यर्थः । अथ तदग्रात् मध्यग्रहणकालिकवलनाग्रत् केन्द्रगामि मध्यबिन्दुपर्यन्तं भूत्रमपि देयम् । मानार्धयोगवलय इति--वलनाग्रतः तर प्रग्रसमोक्षणशरौ सगधैर्यवलये ग्रग्रहकयोगाधपत्रे-वृत्ते .सारयित्वा निस्सार्थं मध्यग्रहोद्भवशरं मध्य- ग्रहणकालिक शरं ककुभो मध्यात् केन्द्रविन्दोः सारयित्वऽधि ग्रहीतुः ग्राहकस्य भ्रमण तत्संस्थितिं स्पर्शमध्यभोक्षकालिवांग्रॐ ण स्थितिं विरचयेत्
