३६६ सिद्धान्ततवविवेके ऽङ्गान्नत्यधिकारः । ३६७ तुच्छं वर्धसितस्थले न हि भवेत् तीतितस्ततः शृङ्गोत्पत्तिरषीह तद्भणिततः स्वसंभवे जायते ॥ ४० ॥ अथात्र यहृत्तगयोरिनेन्द्रः पादोनषष्टलवल्पभागः । विश्वस्तरं तत्र परपूर्ववृत्ततिर्यस्थिते चोत्तरयाम्यहृत्ते ॥४१॥ लग्न सदन्दः सितमृङ्गकाग्र तदन्तरं दक्षिणसौम्यपस्यात् । चायं तदा त्रिज्याध्यासाधं क इति । अत्र स्फुटाच्यध्यर्केन्दुज्या रविकर्णगुणा त्रिज्याभक भुजोऽस्ति तेन समगुणहरनाशे तच्चापं यथोक्तमेवोपपन्नम् तत्कर्ण त्रचन्द्रविस्थकेन्द्रधगचन्द्रसुत्रयोर तरं चन्द्रबिम्बगोलपरिधी । इदमुक्तं चन्द्रार्कयोस्तिर्यक्स्थत्वं याव त् । अनन्तरं तु चन्द्रबिम्यकेन्द्राधःस्थितचन्द्रसुत्रतरकर्णासूत्रयस्त- दन्तरं स्यात् । अत्र शराभावे क्रमादमातपृणन्तफलयोस्तसूत्रक ऐसूत्रयानन्तरं तदन्यत्र तु तत् स्यात् । कणे सूत्रस्थशुक्रमध्याभिप्राः येण च यत्र कुत्र स्थित चन्द्रबिम्बगोलपृष्ठस्य खण्डमर्धाधिकमिना भिमुखं विना ग्रहं सद वलमिति दर्शन्ते चन्द्रसूत्रकर्णसूत्रयोरन्त रभावश्चन्द्राम्बुगलस्याधोपनुदृश्यखण्डं भूसम्मुखं न सितं तद् wधं तु सितं स्यात् । कर्णस्त्रं चन्द्रसूत्राद्यथायथाऽतरितं तथातथा तदूदश्याम्घुगोलखण्डं सितं स्यात् । चन्द्राम्बुगोले कर्णस्थयुक्तम् ध्यादुक्त स वेतच्छुक्लवनियमन । अर्कस्येन्दोस्तिर्यस्थितत्वं याव दूध्वे चन्द्रसूत्रतस्करीसूत्रान्तरं युक्तमुक्तम् । अनन्तरं हि चन्द्राध स्थित चन्द्रस्त्रस्य कर्णसूत्रस्य चान्तरं सिञ्चति तत् हि नैव य क्लं चन्द्रविश्यकेन्द्रोर्धचन्द्रसूत्रात् तरकर्णसूत्रान्तरेण तच्चुक्रुक्तस्य पचय द रोनात् । अतस्तदन्तरं द्वादशशुद्ध सितं तत्र स्यादित्यादि स्पष्टम । यत् (१सिद्धान्तशिरोमणौ समुदितं न्यूनाधिकवं विधौ सच्छूनमन सुवास्तवसितार्थं सार्वभौमेऽपि तत् । (९) वि० श०-सिद्धान्तशरोमण ग्रहगणित नन्नयधिकारे ‘चन्द्रस्य योजनमयः श्रवणन यिनः"-इत्यादिना विधौ चन्द्र रा. श्यादिके न्यूनाधिकत्वे संस्काररूपें तथा तदनुसारं सार्वभौमे भा स्करमतानुययिमुनीश्वरकृते तन्नामधेयग्रन्थेऽपि समुदिते तत् तु च्छमनादरणीयम । स्वार्थसितस्थळे तदंतितस्तदुतसंस्कारसंस्कृत चन्द्रस्य तद् नुडश्यस्यार्थं सितं न हि भवेद्यत ह स्यार्धसितस्थळे स्वसम्भवे स्वस्य शूद्रोन्नमनस्यासम्भवस्थले 'चन्द्रस्य योजनम यः" इत्यादिफलनिचन्द्रसूर्यास्तरस्याल्पत्वात् पादोनघकाल श्यः श्नोत्पत्तिरपीति द्विधाऽनुपपत्तिः कमलकरण भस्करा शयमबुद्ध्वैव प्रदर्शित । सित तु तद्रु कथयन्ति चन्द येदग्रवः स्यान्न तदन्यदिस्थम् ॥ ४२ ॥ यस्यध्वेनमेः शशिबिम्बनम्यां स्वभावृतौ स्यात् (१)तदधःस्थनेमिः । सितं परं यद्धनुषश्च मध्ये शृङ्गाग्रगं चापचयस्ततः स्यात् ॥ ४३ ॥ श्रीभास्कराशयं बुद्ध्वा मदन्त ये सुटgयः । मात्सर्यच्छन्नमतयऽनुकुर्वन्तु धिक्कृताः । भास्कराचार्येण परिलेखसूत्रार्थ संस्कार आनीयते । परिलेख सूत्रे विम्यान्तरसूत्रं यदिदनीमवगम्यते । तस्या नयनर्थ क्षत्र चन्द्रका रविकर्णं विश्वान्तरसूत्रं चेति भुजत्रय जनिते भूकेन्द्रल अरविकेन्द्रलग्नकोणयोगश्चन्द्रकर्णविम्यान्तरसूत्रोत्पन्नः । अथात्र यदि चन्द्रकेन्द्रं भूपृष्ठं कल्प्यते तथा भूव्यासार्ध चन्द्रकर्ण एव । रविचन्द्रार्तरांशा गर्भयनतशस्तत्र परमलम्बनांशः सपादचारों ऽश। । रविकेन्द्रलग्नकोणमनमिष्टलम्यनांशाः। यथा सूर्यग्रहणे वस्तु तः पृष्ठीयनतांशज्यास्थले गर्भयनतशज्या गृहीता तथाऽत्रापि । क्र न्तिवृत्तीयान्तरादिकमतरा कथितभिन्न न काचिदनुपपतः । ए च तद्भाष्यात् प्रकशमानgभप्रायं तटसंस्कारस्य तुच्छता कथन पाशः कमलकरीयस्तत्कण्ठमेव धावतीति विवेचनीयम् (१) वि० श७--तथा च-इति शेषः ।
