३१६ सिद्धान्ततवविवेके विस्वाधिकारः ३१७ तद१दृग्दापवशादथैव र तु याम्योत्तरवृत्तसंस्थे । तादृग्विषं चापि न पश्य तीर्थ दृक्तारतम्पाद्बुिधैर्विचिन्त्यम् ॥ ९ ॥ ऊध्वाधरस्यं परिकल्प्य शङ्का वंशेन यो दृश्याविधुः सदोर्घः । (१)सबर्धगोऽर्कस्तदधोऽस्यवश्यं व्यासेरितं चेस्थमपि प्रमाणम् ॥ १० ॥ क्षि(२)तिप्रभावद्विधुबिम्बगोल च्छाया च या तक्तहष्टिचिह्नम् । प्रायस्तदर्कग्रहणेऽस्ति तेन तत्रार्करश्म्युद्भवदृष्टिदोषः ॥ ११ ॥ नैवेति शीतद्युतिनीरबिम्बं नृदर्शनाई सुदृशेति चन्द्रः। रयिं पिधत्ते न तथा इथुनं सदैव यस्मान्नरदृष्टिचिह्नम् ॥ १२ ॥ (१) वि० श७-कथावशत् कर्णवशाद्वा भूकेन्द्रात् सदा दूरवर्ती रविः समीपवर्ती चन्द्रमाः किन्तु श्रीमद्भागवते व्यासेन चन्द्र उपरि रविस्तदध इति कथितमसङ्गतमिव ज्योतिर्विदां समा धत्ते भर्तुः । रात्रौ चन्द्रस्य क्षितिजोपरिस्थत्वात् तच्छङ्खीमुखः क्षितितलद्रवेः क्षितिजधःस्थतयाऽधोमुख एव रावश शत्रुरिति शङ्कवशाद्दृश्यचन्द्रस्य रवेर्वस्थत्वकथनं श्रीमद्भगवतो व्यास स्य” सप्रमाणमिव (२) वि० श०. –क्षितिप्रभा भूमा । तद्वश्चन्द्रच्छया सूर्यचन्द्र- बिम्बस्पर्शरेखाजनितसुच्या भवितुमर्हति सूर्यग्रहणावसरे । तत्र मुख्यमं भूपृष्ठे उपपर्यधो वा भवेत् तविचाराव्य लयप्रहणदिस्थि तिरपि भवति यऽस्यैवाधिकारस्यान्ते भट्रेन प्रदर्शिता । कुपृष्ठग(१) तज्जलबिम्बगोल च्छायाग्रतो बाह्यगतं युतौ हि । प्रत्यक्षतस्तद्भणितेन दृष्टं तयोरतस्तादि सुनीरबिम्बम् ॥ १३ ॥ द्रष्टा कथंचिद्रविरश्मिजात• दृग्दोषतः १दयति नैव तत्र । दशैन्दुवत् अग्रहणं विनाऽथ किं-तर्हि(२) सर्वं रविमण्डलं हि ॥ १४ ॥ स सर्वदा पश्यति सप्तमं तु सच्छिद्रता तेन न जायतेऽर्के । एवं कदाचिच्छशिबिम्बगोळ भाग्राद्वहिःस्थं नरदृष्टिचिह्नम् ॥ १९ ॥ संदर्शनं तत्र कथं नराणां भवेद्धि सूर्यग्रहणस्य चेत्थम् । नाशङ्कनीयं हि यतो ज्ञशुक्र विषापहम् तद्विमरश्मिबिम्बम् ॥ १६ ॥ (१) वि० श७ -यस्मान्नरवधिचिद्वमिति पूर्वेणान्वयः । कुपृष्ठगं युतो बुधशुकयोरन्यतरस्य सूर्येण सह योगे तस्याम्यतरस्यैव यो ज लबिम्बगोलस्तस्य छाया सूर्यबुधविस्वजा खर्यभृगुजा वा या सुची तस्या अभं शीर्षे तस्माद् बाह्यगतम् । बुधशुककेन्द्रतो भूपृष्ठगदश्चि हपर्यन्तं यदन्तरं तन्मध्य एव विम्यार्थान्तरकेन्द्रस्तरादितो भूभाईष्र्य यश्चेदानीयते तदुक्तच्छायादैर्यं यत् तस्यापवादूभूपृष्ठ(दुष्यथैवेति । तावता। डग्विबिम्बच्यां पतितं सूर्यविशकलं सप्रभमेवेति भट्टकथा ने न पीढपपत्तिरिति । (२) वि० श७-किन्तु ४०
