सिद्धान्ततवविवेके । मानाध्यायः । तं दृष्टिकरं ग्रहगेल त्रिज्ञ वदन्ति सूक्ष्मग्रहपूर्वसिद्धे। स सृष्टि कलः कमलोद्भवस्य जनेः शतघब्धिनगधिवर्षे: ४७४०० ॥ ३३ ॥ दिव्यैर्भवेद्ब्रह्म ससुङ्गमात् तं कल्पप्रमाणं समयं वदन्ति । । ब्रह्म च कल्पं मुनयः स्खधर्म संकल्पकादौ नियमेन योग्यम् ॥ ३४ ॥ उक्तलक्षणकल्प ख्यः स कालस्तु य एव हि । सृष्टि ब्रह्मादिभेदेन भिन्नः खखफलाप्तये ॥ ३५ ॥ महायुगस हते य कल्पस्तत् तु महायुगम् ।। चतुर्युगमितं तानि चतुर्लघुयुगानि च ॥ ३६ ॥ कृता। वयं तथा त्रेता । द्वयं द्वापरसंज्ञकम् । तथा कल्याह्वयं ज्ञेयं धर्माङ्किङ्गासतः क्रमात् ॥ ३७॥ एवं दिगद्वि-धर्मोऽयमुदितोऽस्ति महायुगे। खखाभदन्त बेदंथ४३२०००युगग्निद्वन्दसं गुणैः ॥ ३८॥ सूर्यवधैः क्रमेण तं स्युः कृताद्या युगाड्यः । (कृ० १७२८०००, १० १२९६०००, इ० ८६४०००, क० ४३२०००) एषां खार्कीश तुल्यौ च सन्ध्यासन्ध्यांशकौ सदा ॥ ३६ ॥ आद्यन्तयोर्युतौ तेषामयुतधूरदाब्धयः ४३२००००। महायुगं मनुस्तैश्च युगैः क्वद्वि-७१ मितैस्तथा ॥ ४० ॥ आदिमध्यावसानेषु कृतादैः सन्धयः स्मृतः । मनूनां तिथिसंख्यकास्तत्रावश्यं जलप्लवः ॥ ४१ ॥ श्रक़ब्दैरिन्द्रसं ख्याकमनुभिब्रह्म एव सः। कल्पः प्रोक्तः फलार्थं वै कालविद्भिर्मुनीश्वरैः ॥ ४२ ॥ ससन्धिमनुभिश्चैवं कोटिम्नास्ते रदब्धयः ४३६९०७१०००। प्रवदन्ति दिनं ब्राह्ममहोरात्रं च तद्वयम् ॥ ४३ ॥ वर्षाहोरचसं ख्या तु खङ्गग्निप्रमिता विधेः। परमायुः शतं तस्य तयाऽहोरात्रसंख्यया ॥ ४४ ॥ दैनंदिनसुष्ट्यर्थमनिरुवर्क जो विधिः। भूस्थितानां च जीवानां न स्थिरास्बरवासिनाम् ॥ ४५ ॥ (१) अनी। दृशं जगदिदं न कदापीति वाग्बात् । प्रमाण त ल्ल यान्तिं त्यज मूढनिशं ध्रुवम् ॥ ४६ ॥ भूमेरेव विभागास्ते भूभुवः स्खः सदोदितः। व्यदाद्याम्ये तया सस्ये तथा मेरुरिति क्रमात् ॥ ४७ ॥ तङ्गतब्रह्मसृष्टेः स्याद्विलयस्तद्दिनान्राजः । सर्वदैव महकाले महर्लोकादि खऽस्ति हि ॥ ४८ ॥ मार्कण्डेयपुराणादौ स च्छोभागवतेऽपि च । खयप्रमाणवचनान्यपि स्पष्टानि सन्ति वै ॥ ४८ ॥ विशेषशरणः। (१) इदं जगत् भुवनम् । अनीहशमीदृशं न सर्वदा नैकरूपमि ति कदाऽपि ग) वार्बलात् प्रमाणात् कपोलकल्पितप्रमाणमाश्रिचेर्थः ।
