球と सिद्धान्तकौमुदीसहिता [अच्सन्धि ५१॥न पदान्तद्विर्वचनवरेयलोपस्वरसवर्णानुस्वारदीर्घजश्चर्विधिषु । (१-१-५८) पदस्य चरमावष्यवे द्विर्वचनादौ च कर्तव्ये परानिमित्तोऽजादेशी न धकारस्य द्वित्वनिषेधे कर्तव्ये ईकारस्थानिकस्य यकारस्य स्थानिवद्भावे प्राप्त तत्प्रतिषधसूत्नमारभ्यत इत्यर्थ । नपदान्तद्धिर्वचन ॥ स्थानिवदादेश इति अच परस्मिनिति चानुवर्तते । परनिमित्तकोऽजादेशे न स्थानिवदिल्यन्वय । पदान्तश्च द्विर्वचनञ्च वरे च यलोपश्च स्वरश्च सवर्णश्च अनुस्वारश्व दीर्घश्च जश्च चर्चेति द्वन्द्ध । तेषा विधय विधानानि । कर्मणि षष्ठ्या समास । ततश्च पदान्तादिषु विधेयेषु इति लभ्यते । वर इत्यनेन वरे योऽजादेशस्स विवाक्षित । आर्षो द्वन्द्व । सतम्या अलुक्च। विधिशब्द प्रलेकमन्वेति । पदान्तविधी द्विर्वचनविधावेल्यादि। पदस्यान्त चरमावयव । पदान्तस्य विधाने पदान्तकर्मके विधाने पदस्य चरमावयवे कार्ये द्विर्वचनादौ च कार्ये इति यावतू । तदाह । पदस्य चरमेल्यादिना ॥ पदान्तस्य स्थाने विधाविति तु न व्याख्यातम् । तथा सति एषो यन हससील्यसिद्धे । तथाहि । एष यन् इति छेद । इण्धातोलैटश्शतरि शपि लुकि इकारस्य इणो यणिति यण् । अत्र एतत्तदेोरिति सुलेोपो न भवति । तस्य हाले परतो विधानात् । इह च तस्मिन् कर्तव्ये इकारस्थानिकस्य यकारस्य स्थानिवद्धावेनाच्त्वात् । नच न पदान्तेति निषेधश्शङ्कय । यो विवीयमान पदस्य चरमावयव सपद्यते तत्रैव तान्निषेधात् । इह च विधेयस्य सुलेोपस्य पदानवयवत्वात् । पदान्तस्य स्थाने विधाविति व्याख्याने तु इह यकारस्य स्थानिवद्धावो न सिञ्जेत्। सुलेपस्य पदान्तसकारस्य स्थाने विधानात्। अत्र हाश चेत्युत्वे तु कर्तव्ये यफारो न स्थानिवद्रवति । कारस्य विधीयमानस्य पदचरमावयवत्वात् । एवञ्च पदान्तविश्वावित्यस्य एषो यन् इत्येतदुत्वविषये उदाहरणम् । सुलेोपविषये तु प्रत्युदाहरण भाष्ये स्पष्टम्। भाष्यप्रदीपोद्योते स्पष्टतरमेतत्। पदान्तविधी कानि सन्तील्याद्युदाहरणमनुपदमेव मूले स्पष्टीभविष्यति । द्विर्वचनेसुद्ध.य इत्युद्राह्मणम् । नचेह द्वित्वे कर्तव्ये यकारस्य स्थानिवद्रावविरहेऽपि तनिषेधे स्थानिवद्रावस्स्यादेवेति वाच्यम् । अनचिचेति द्वित्वस्यानैमित्तिकतया तद्विषये यकारस्य स्थानिवद्धावस्यानपेक्षत्वेन तत्न तन्निषेधस्य वैयथ्र्यापत्त्या द्विर्वचन शब्दनात्र आच नेति द्वित्वनिपेवस्यैव विवक्षितत्वादिति भाव । वरे यथा । यायावर । * यश्व यड * इति या धातोर्यडन्ताद्वरच। सन्यडोरिति द्वित्वम्। यायाय वर इति स्थिते अतेा लोप इति यडोऽकारस्य लेोप ॥ लेोपोव्योरिति यकारलोप । अत्र अजाद्यार्दधातुकमाश्रिल्य 'आतो लोप इटि च? इल्याकारलोपे कर्तव्ये अल्ट्रोपो न स्थानिवत्। यलोपे यथा । याति । याधातोर्यडि द्वित्व क्तिच् यायायात इति स्थिते, अते लेप, लेपोव्योरिति यलेप अल्लेपस्य स्थानिवत्वादातो लोप लेपोव्येरिति यलेप यातिरिति रूपम् । अत्र अल्लेपो यलोपे कर्तव्ये न स्थानिवत्। न च वाय्वोरिलयत्रापि लेपो व्योरिति यलोपे कर्तव्ये उकारादेशस्य वकारस्य स्थानिवत्त्वनिषेधस्स्या दिति वाच्यम्। स्वरदीर्घयलोपेषु लोप एवाजादेशो न स्थानिवदिति वार्तिके परिगणनात्। इह
