४७३ १५०पटः] गोपीनाथभट्टकृतज्योत्स्नाव्याख्यासमेतम् । मनुपोप्तम् । अत्रानुपोप्तवचनमुपोतेऽन्ये हाः सायन्त इतिश्रुत्युक्तोपोप्तशमार्थः खर एव सत्रैव धुवव्यतिरिक्तानां प्रयोग इतिप्रदर्शनार्थम् ।
उत्तरेऽꣳस औदुम्बरं चतुःसक्ति दधिग्रहपात्रम् ।
औदुम्बरमिति विकत बाधनार्थम् । परिमण्डलत्ववाधनार्थ चतुःस्रकीति वचनम् । मुखं स्वत्राप्यस्स्येव । कस्त्वेति मन्त्रः । षोडश्यादिषु क्रतुविशेषेषु तत्तसंबन्धीनि षोडश्यादीनि पात्राणि बायकाशं प्रयुनक्ति । आगन्तूनामन्ते निवेश इति न्यायाधिग्रहपात्रान्ते प्रयोगः कस्त्येति मन्त्रेण । खर एक तस्य प्रयोगः । उपोप्तेऽन्ये ग्रहा इति श्रुतेः । धृवस्थास्या एवानुपोप्तस्थले प्रयोगवचनेनान्येषामुक्तानामनुक्तानां चोपोत एवं प्रयोगस्थार्थत एव सिद्धत्वात् । उपोप्त शब्दार्थस्तु प्रागुक्त एन ।
मध्ये परिप्लवाम् ।
मध्ये खरस्य मध्ये । परि सोमरसस्य मध्ये प्लवले सरति नौकति परिप्ला । सोम. रसस्य मध्ये प्लव इवेति परिप्ला । पशब्दो नौकायाची पुंलिङ्ग एव । पात्रयाचिन- धावन्तता सूत्रकृवचनसिद्धा । पुलिसस्य प्रशब्दस्य नौ कावामित्वं श्रुती-यो वा एषोऽझे यस्संथानीयस्सं यानीरुपदधाति प्लवमेवेतमग्नय उपदधातीति । परिप्त नाशब्देन सोमरसस्य मध्ये नौ केव तरणार्थ प्रक्षेपः मनितो भाति । स प पषमानप्रहग्रहणात्मा- कर्तव्यः । उक्तं च बौधायनेन परिष्ठपात्रं प्रास्य दस्ताननुमन्त्रयन इति । परिष्टु. शब्दः परिप्लापरपर्याय एष । खरस्य मध्ये परिप्लयारूपपात्रं कस्वति मन्त्रेण प्रयु. नक्तीत्यर्थः । माघाररूपहोमार्थ वा करत तत् ।
यथावकाशमेकादश चमसान्नैयग्रोधान्रौहितकान्वा ।। १ ।। त्सरुमतोऽत्सरुकान्वा ।
अधिक संख्याया व्यावृत्त्यर्थमे कादशेति सावधारणं द्रष्टव्यम् । तेन धिनिणय पाघा. रणार्थकस्य चमतस्य न प्रयोग इति सिद्धं भवति । अन्यथा द्वादशेति नूपादेव । एकादशेति वचनं सदस्यपक्षे । सदस्याभावे दशैव भवन्ति । यथावकाशमित्यनेन स्थानानियमः प्रदर्थते । नेपोधो. वरः । रोहीतकः सूक्ष्मपर्णो वटः । यद्यपमरेण-
रोही रोहितकः प्लीहशत्रुर्दाडिमपुष्पकः ।
गायत्रीबालतनयः खदिरो दन्तधावनः ।।
इत्यनेन करनवाचकत्वमुक्तं तथाऽपि प्रकृने करञ्जस्यायज्ञियवृक्षत्वेनानुपयोगात् ।
रोही रौहितकश्चैत्यवटपादपयोः पुमान् ।
इति विश्वकोशोक्तं वट नाचित्वमेव प्रकृतोपयोगाग्राह्यम् । न चैवं नैयग्रोधरोहीतकश. ब्दयोटत्व गात्य वच्छिन्नपदार्थवाचकत्येने कार्थकत्वादाशब्दबोधितविकल्पोऽनुपपन्न इति
