जज्ञे खयं ब्रह्मा " इति, ब्रह्मणो जन्मश्रवणात् 'क्षेत्रज्ञत्वमेव अवगम्यते; तथा च स्रष्टुः परमपुरुषस्य, तद्वसृष्टस्य च ब्रह्मण “ अयनं तस्य ताः पूर्वे, तेन नारायणः स्मृतः”, *** तद्विसृष्टः स पुरुषः लोके बझेति कीत्यैते ” इति नामनिर्देशाच ।। “ अप एव ससर्जादौ ”, “तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा ' इतेि व वनद्वयम् “ अण्डो त्पन्नचतुर्मुखस्य 'अण्डकारणत्वस्रष्टवानुपपत्या पूर्वेक्षकस्य स्वयम्भूशब्दोऽपि नारायणपरः-इत्यभिप्रायेणोपात्तम् । जन्मश्रवणात् इति । क्षेत्रज्ञत्बापवादकस्य अवताररूपत्वम्य अश्रवणे सति उच्यमानं जन्म, स्वव्यापककर्मसंबन्धापेक्षकत्वान् क्षेत्रज्ञत्वसाधकम् इत्यभिप्रायः ।। ईश्वरेण स्वरुपैक्याष्ट्रह्मा जन्म, परध्यानादिकर्म च लीला इति चेत्, इन्द्रऽपि तथा किं न स्यात् । “जन्मकर्मगोः लीलाशात् स्वरूपैक्यम्, स्वरूपैक्यान् जन्मकर्मगो; लीलात्वम्' इत्यन्योन्याश्रयः स्यात् इति चेत्, चतुर्मुन्वादीनामपि तुल्यम् । परमपुरुषस्य उत्तरनारायणे अवाररूपं जन्म इति प्रतिपादितम् । तदेव चतुर्मुखजन्मनोऽवताररूपत्वे प्रभाणमिति चेत् , इन्द्रजन्मनः तथात्वे तदेव प्रमाणं किं न स्यातः प्रागुक्तान्योन्याश्रयणात् इति चेत्, चतुर्मुखेऽपि तुल्यम्-इत्याद्यनुसन्धेयम् ।। चतुर्मुखस्य परमकारणत्वानुपपतिं तत्प्राकरणिकग्रन्थेनोपपादयति तथा च तात्पर्यदीपिकायुक्तः ३. नामनिर्वचनाच-पा. १. तत्क्षेत्रज्ञत्वम्, तस्य क्षेत्रज्ञत्वम्-ा. ४. ५. रूपत्वाश्रवणे-पा. ६. संबन्धाक्षेपकत्वात्-पा० ७. जन्मपरं ध्यानादिकर्म-पा० २६७ 1. वि. पु. १-४६. 2. मनुस्मृ. ११.
