कुमुद्वतांनामव कुमुदिनीनामिव कामिनीनामङ्गनानां निद्रा विमुखीबभूवाऽपससार गतेत्यर्थः । यथा तिशासु नवीनचन्द्रं विलोक्य कुसुदिनी विकसिता भवति स्वकुड्मलत्वरूपनिद्रां जहाति तथैव कामिन्योऽपि तंमद्भुतसौन्दर्ययुक्तं कुमारं निरीक्ष्य कामज्वरपीडिताः सत्यो रात्रौ निद्रां न लब्धवत्य इति भावः । अत्र कुमुद्वती कामिन्योईयोरेकक्रियान्वयातुल्ययोगितालङ्कारः । भाषा रात्रियों में जिस प्रकार कलासमूहों से क्रमश: परिपूर्ण होने वाले नूतन चन्द्रमा को देखकर कुमुदिनी विकसित हो जाती है और उसकी कलीस्वरूपी निद्रा हट जाती है उसी प्रकार सौन्दर्य से परिपूर्ण होने वाले उस कुमार को देखकर सुन्दरियाँ काम ज्वर से पीड़ित हो जाती हैं अतएव रात्रियों में उनकी निद्रा दूर हो जाती है। धैर्यण तस्मिन्नवधीर्य याति स्मरोत्सुकाना नगराङ्गनानाम्। ग्राबद्धमुग्धधुकुटिच्छटानां पेतुः सकोपं नयनोत्पलानि ॥२१॥ श्रान्वयः धैर्येण अवधीर्य याति तस्मिन् स्मरोत्सुकानाम् आबद्धमुग्धधुकुटीच्छटानां नगराङ्गनानां नयनोत्पलानि सकोप पेतुः । ठ्याख्या धैर्येण धीरतया स्वस्वाभाविकगुणेन गाम्भीर्येणाऽवधीर्य कामिनीस्तिरकृत्य याति गच्छति तस्मिन् कुमारे स्मरेण कामवेगेनोत्सुकानामुद्रेल्लितमानसानामाबद्धः सङकुचिता अत एव मुग्धा सुन्दर्यो या श्रृकुटयस्तासा च्छटा: शोभा यार्सा तासा مگـــــــــــــــسسدهگــــــــــــــــــے سٹنگسس<---------- ح
पृष्ठम्:विक्रमाङ्कदेवचरितम् .djvu/188
दिखावट