सर्गाः २३ ] श्रीमद्भोविन्दराजीयव्याख्यासमलंकृतम् । ९९ त्रयोविंशः सर्गः ॥ २३ ॥ तीर्णार्णवेनरामेण लक्ष्मणंप्रति घोरतरसमरसूचकोत्पातप्रदर्शनपूर्वकमुत्साहेन सेनयाविभीषणसुग्रीवादि भिस्सहलङ्कांप्रति प्रस्थानम् ॥ १ ॥ निमित्तानि निमित्तज्ञो दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः ॥ सौमित्रं संपरिष्वज्य इदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥ परिगृह्योदकं शीतं वनानि फलवन्ति च । बलौघं संविभज्येमं व्यूह्य तिष्ठेम लक्ष्मण ॥ २ ॥ लोकक्षयकरं भीमं भयं पश्याम्युपस्थितम् । निंबर्हणं प्रवीराणामृक्षवानररक्षसाम् ॥ ३ ॥ वाताश्च कलुषा वान्ति कम्पते च वसुन्धरा ॥ पर्वताग्राणि वेपन्ते पतन्ति च महीरुहः ॥ ४ ॥ मेघाः क्रव्यादसंकाशाः परुषाः पैरुपखनाः क्रूराः क्रूरं प्रवर्षन्ति मिथं शोणितबिन्दुभिः ॥ ५॥ रक्तचन्दनसंकाशा सन्ध्या परमदारुणा ॥ ज्वलतः प्रपतत्येतदादित्यादग्निमण्डलम् ॥ ६ ॥ दीना दीनस्वराः क्रूराः सर्वतो मृगपक्षिणः । प्रत्यादित्यं विनर्दन्ति जनयन्तो महद्भयम् ॥ ७ ॥ रजन्यामप्रकाशस्तु संतापयति चन्द्रमाः ॥ ८ ॥ कृष्णरक्तांशुपर्यन्तो लोकक्षय इवोदितः ॥ हूखो रूक्षोऽप्रशस्तश्च परिवेषः सुलोहितः॥ ९।। एवं रामो नलसेतुना तीर्णमहार्णवो महासमर- परुषस्वनाः श्रुतिकटुखनाः । अतएव क्रूराः भयं सूचकान्महोत्पातान्दृष्ट्वा चिरप्रार्थिताभीष्टसिद्धिर्भवि- कराः । मित्रं उदकमिति शेषः । क्रूरमिति क्रियावि ष्यतीति सन्तुष्टो दृष्टानि निमित्तानि निमित्तज्ञाय | शेषणं । अत्र मिहिरः —‘‘ दिव्युल्कापतनं चैव दिवा लक्ष्मणाय दर्शयति-निमित्तानीति । निमित्तज्ञत्वे | नक्षत्रदर्शनम्। दिवाऽशनिस्तथा काष्ठतृणरक्तप्रवर्षणं’ लक्ष्मणादष्याधिक्यं दर्शयितुं लक्ष्मणपूर्वज इत्युक्तं । । ५ । रक्तचन्दनं कुङ्कमं । रक्तचन्दनतुल्यमेघवती- संपरिष्वङ्गश्चिरप्रार्थितसमरस्यासन्नत्वात् । निमित्ता- | त्यर्थः। परमदारुणा भवतीति शेषः ।अग्निमण्डलं अग्नि पेक्षणस्यावश्यकत्वमुक्तं कामन्दके– निमित्तान्येव | पिण्डः ॥६। दीनाः दीनाकृतयः। जनयन्तः सूचयन्तः शंसन्ति शुभाशुभफलोदयम् । तस्मादेतानि शास्त्रज्ञो ॥ ७ ॥ रजन्यामिति अर्धमेकं वाक्यं । अप्रकाशः राजा समुपलक्षयेत् ” इति ॥१॥ शीतमुदकं शीतो- | निष्प्रभः । संतापयति । शीतस्य संतापकरणं दकवप्रदेशं । वनानि जळसमीपस्थानि । परिगृह्य | हृत्पात इति भावः ॥ ८ ॥ कृष्णा रक्ताश्वांशवः वासार्थं स्वीकृत्य । व्यूह्य गरुडरूपेण सन्निवेश्य । तथा | पर्यन्ते यस्य सः तथोक्तः । सर्वान्ते कृष्णमण्डलः व्यक्तीभविष्यति ।।२। लोकक्षयकरं क्षुद्रजनक्षयकरं। तदनन्तरं रक्तमण्डल इत्यर्थः । सुलोहितः मध्ये विशिष्य प्रवीराणां निबर्हणं विनाशकं । भयमिति । अत्यन्तरक्तवर्णः। लोकक्षये प्रळये उदितः परिवेष युद्धमुच्यते ॥ ३ ॥ भयदर्शने लिङ्गान्याह-वाता इव स्थितः । रूक्षः क्रूरः । अप्रशस्तः अप्रसिद्धः । इतः इत्यादि । महीरुहाः पतन्ति अकस्मादितिभावः । पूर्वमदृष्ट इत्यर्थः। परिवेषः दृश्यत इति शेषः ।। अत्र अत्रात्यन्तानिष्टकरो भूकम्पः संध्याकालिक इति ज्ञेयं । । वर्गत्रयकथनेन मण्डलत्रयकथनात्सायंकालिकत्वाच्च तथोक्तं वसिष्ठेन –“ यामत्रयाञ्च भूकम्पो द्विजाती- | परिवेषस्य नृपक्षयकरत्वं सूच्यते । तथाहकाश्यपः नामरिष्टदःअरिष्टदः क्षितीशानां संध्ययोरुभयोरपि ” | f* द्विमण्डलश्चमूपन्नो नृपन्नो यस्त्रिमण्डलः ” इति । इति ॥ ४ ॥ क्रव्यादसंकाशाः वृकवर्णाः श्येनादिसं- | ५ दिनकरपरिवेषः पूर्वयामे तु पीडा दिनकरपरिवेषो स्थाना इति वा । परुषाः दुर्दशः। रूक्षा इति यावत् । वृष्टियुद्धे द्वितीये । दिनकरपरिवेषं क्षेममाहुस्तृतीये स० भयं तत्साधनं। निबर्हणं नाशश्च । योग्यतयाभयं ऋक्षवानराणां । रक्षसांचनिबर्हणमित्यन्वेतव्यं । अन्यथा सर्वज्ञस्य रामस्यनिमित्तोपन्यासोनिर्भरणवानरऋक्षविषयेमोघःस्यात् । अथवा “ तारापिता तान्निरुजश्चकार ” इतितद्भन्धमादनानिलोजी विताःब्रह्मवराचजीविताश्चेत्येतत्पूर्वतनमृतिं विवक्षिा प्रबर्हणवचनमर्हतियक्षवानरपक्षे षि ॥ ३॥ स० परुषखराः प्रखरखराः । [ पा० ] १ ङ. झ. प्रबर्हणं. २ ठ. परुषस्खराः
