पृष्ठम्:ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तः (भागः ४).djvu/२७८

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
एतत् पृष्ठम् अपरिष्कृतम् अस्ति


स्फुटगति वासना १३६९ भुज, भुजफल द्वितीयभुज, स्पष्टा कोटिं तृतीयभुज, इन तीनों भुजों से उत्पन्न एक जात्य त्रिभुज है । तथा त्रिज्या एक भुज, शी व्र फलज्या द्वितीयभुए. शीघ्रफल कोटिज्या तृतीय भुज इन तीनों भुजों से उत्पन्न द्वितीय जात्य त्रिभुज है । इन दोनों त्रिभुजों के सुजातीयत्व से अनुपात करते हैं यदि शीघ्र कथं में शीघ्र भुजफल पाते हैं तो त्रिज्या में क्या इस अनुपात से शीघ्र फलज्या आती है उसका स्वरूप= शीभुफ त्रि ~=शी फज्या, इसका चाप= शीफल, इससे आचार्योक्त उपपन्न हुआ । सूर्यसिद्धान्त में “शै” कोटिफलं केन्द्रमकरादौ धनं स्मृतम् । संशोध्यं तु त्रिजीवायां’ इत्यादि संस्कृतोपपत्ति में लिखित सूर्यसिद्धान्तकारोक्त श्लोकों के अनुरूप ही आचार्योंक्त है । सिद्धान्तशेखर में त्रिज्यकायां पदैस्त - । फल मथ खलु कौटेः कोटिसिद्धयं विधेयम्’ इत्यादि श्रीपयुक्त आचार्योंक्त के अनुरूप ही है । सिद्धान्तवि रोमणि में 'त्रिज्योध्वंत: कोटिफलं मृगादौ कक्षादि केन्द्र तदधो यतः स्याम्' इत्यादि भास्क- रोक्त भी आचार्योंक्त के अनुरूप ही है इति ॥२७-२८॥ इदानीं मन्दक्रमेण कर्णः किमु न क्रियते इत्यत्र कारणमाह । त्रिज्याभक्तः परिबिः कर्णगुणो बाहुकोटिगुणकारः असकृन्मान्वे तत्फलमाद्यसमें नात्रकणऽस्मात् ॥ २६ ॥ सु. भा. --'स्वल्पान्तरत्वान्मृदुकर्मणीह-इत्यादि भास्करोक्त न स्पष्टय माय ॥ २९ ॥ वि.भा-मन्दफलसाधने मन्दपरिधिर्मन्दकर्णेन गुणितः त्रिज्याभक्तः सन् . भुजकोटयोर्’णकोऽसकृत् वारं वारं क्रियया स्यात् । ततश्च परिधेः मान्दं फलमाद्य सममेव कर्णानुपातं विनैवानीते न मन्दफलेन सममेवेति तस्मान्मन्दफलानयन क्रियायां कण न कृतोऽर्थात् कर्णाग्रे यदि मन्दफलं तदा त्रिज्याग्रे किमिति त्रैराशिं कार्यं कर्णानयनं न कृतमित्यर्थः । सिद्धान्तशेखरे “त्रिज्याहुतः श्रुतिगुणः परिधि येंतो दोः कोटयोगुणो मृदुफलानयनेऽसकृत् स्यात् । स्यान्मन्दमाद्यसममेव फलं ततश्च कर्णः कृतो न मृदुकर्मणि तन्त्रकारैः ।” इह मन्दफल साधनेऽपि कर्णानुपातेन यत्फलं तदेव समीचीनमिति कर्णः कथं न कृत इत्यस्योपपत्तिरूपोऽयं श्रीपते: श्लोक आचायक्त श्लोकस्यानुवादरूप एव । भास्कराचार्येणापि ‘स्वल्पान्तरत्वान्मृदु कर्मणीह कर्णः कुतो.नेति वदन्ति केचित् । त्रिज्योद्धतः कर्णगुणः कृतेऽपि कर्णं स्फुटः स्यात् परिधियंतोऽत्र । तेनाद्यतुल्यं फलमेति तस्मात् कणैः कृतो नेति च केचिदूचुः । नाशङ्कनीयं न चले किमित्थं यतो विचित्रा फलवासनाऽत्र ।। ’ इह कणन यत्फलमानीयते तदेव समीचीनम् । यन्मन्दकर्मणि कर्णेन कृतस्तत्स्वल्पा न्तरात् । मन्दफलानि हि स्वल्पानि तदन्तरं चातिस्वल्पमिति केषांचित् पक्षः ।