पृष्ठम्:प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् (सव्याख्यम्).pdf/४९

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
एतत् पृष्ठम् अपरिष्कृतम् अस्ति
३७
प्रथमोऽङ्कः ।
हंसकः–(क) बार्ह ।
यौगन्धरायणः--पुरुषान्तरितं मां द्रक्ष्यति स्वामी,
रिपुनृपनगरे वा बन्धने वा वने वा समुपगतविनाशः प्रेत्य वा तुल्यनिष्ठम् ।
जितमिति कृतबुद्धिं वञ्चयिस्वा नृपं तं पुनरधिगतराज्यः पार्श्वतः श्लाधनीयम्।

(क) बाढम् ।

स्वाम्यन्नस्यानुभूतरजबहुमानस्य स्वयमेव प्रतिक्रियां कर्तुमर्हस्य सुतो ममातादृशः
स्येव स्वामिविपत्प्रतीकारप्रवर्तनार्थं दर्शनमेव तावत् स्वामिना नापेक्षणीयम् । अ
थापि यद्यपेक्ष्यत इति ॥
दर्शनपेयायाः सन्दिग्धस्वं यदिपदसूचितं निराकर्तुमाह-बाढमिति अ
ङ्गीकारे । द्रष्टव्यं मन्यत इत्यत्र विषये तव । सन्देहो मास्स्विस्याशयः ॥
स्वामिसम्भावनाविशेषसमूद्दीपिताद् भक्तिदुःखरिपुविषयामषंव्यतिकरकषाया
दुसहोदाह--पुरुषान्तरितमिति । इदं श्लोकान्वयि ।।
रिपुनृपेति । स्वामी, पुरुषान्तरितं पुरुषान्तरमिवाचरतं, परिगृहीतान्यपुत्र
षवेषमित्यर्थः । आचाराक्किबन्तात् कर्तरि क्तकः । एतेन कार्यसिद्ध्युपायानां प्रच्छ-
नप्रयोगाध्यवसायमात्मनः सूचयति । मां, रिपुटपनगरे वा स्वाबरोधस्थानभूते श
उभूपपुरे वा । बन्धने व बध्यतेऽत्र निगलेनेति बन्धनं कारागृहं, तस्मिन् वा ।
रक्षिणुतेऽपीत्यार्थम् । वने वा अरण्ये वा । इदं कथमपि बन्धनात् प्रच्युस्य लज्जाव
स्याद् वननिलयनपक्षे । द्रक्ष्यति, लुटा दर्शनावश्यम्भावो बोध्यते । भवेदेवं, यदि
स्वामी महस्यस्मिन् सङ्कटे प्राणान् धारयति; यदि न धारयति, तद कुत्र दर्शनं
भविष्यति ? तत्राह--समुपगताविनाशः दुःखातिभारात् प्रमीतः । स्वामी, तुल्य
निष्ठं समानावस्थं समुपगतविनामित्यर्थः । मां, प्रेत्य वा परलोके वा । प्रेस्यामुत्र
शब्दौ पर्यायवाचक, ‘ प्रेत्यामुत्र भवान्तरे ’ इति यादवात् । द्रक्ष्यति । एतच्च
विपरीते देवे । अनुकूलदैववशात् स्वीयच्छन्नोपायप्रयोगसाफल्यपक्षे त्वाह-जित .
मिति कृतबुद्धेि, ‘वत्सराजच्छलनेन मम जयः सिद्ध’ इति मन्यमानम् । जत
शब्दो भाबक्तान्तः । तं, नृपं राजानं प्रद्योतम् । वञ्चयित्वा उपायैदछछयित्वा ।
अधिगतराज्यः पुनः प्राप्तराज्यस्तु । पुनरिति तुशब्दार्थे पक्षान्तरे । पुनरप्रथमे
मतम् ! अधिकारे च भेदे च तथ पक्षान्तरेऽपि च । । ॐ इति मेदिनी । स्वामी
लाघनीयं शत्रुवञ्चनपूर्वकस्वामराज्यप्राप्त्यनुकूलाचरणधन्यतया श्लाघितुं योग्यम् ।