पृष्ठम्:प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् (सव्याख्यम्).pdf/१९

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
एतत् पृष्ठम् अपरिष्कृतम् अस्ति
प्रथमोऽङ्कः ।
क्रीतं सामर्थः यस्य तस्य क्रमेण
वैवप्रामाण्याद भ्रश्यते वर्धते वा ॥ ३ ॥
अथ वेणुवनात् त्रिषु गहनेषु नागघनं श्वः प्रयाता स्वामी प्रागेव सम्भाव
यितव्यः ।

नाम आसज्यमानकर्मप्रभवाणां लोकहितानां फलानां । विशता अभिज्ञः। भाति,
तस्मिन् वा नियोज्ये । यत्पदांक्षिप्तस्य तत्पदस्य योग्यतया सप्तम्यन्तता । दुष्करं कर्म
आसज्यमिति सम्बध्यते । गुणशो हि नियोक्तjस्निग्धोऽपि तदर्पितं कर्म स्यप्र
शस्तफलबहुमानादगणितश्रमः स्वीयमिवानुतिष्ठत्येवेत्यवश्यापेक्ष्यं नियोज्यस्य स्नि
ग्धस्वभावपक्षे गुणज्ञस्वमिति भावः । नियोक्तुकृत्यमुक्त्वा नियोज्यद्दस्यसम्बद्धमाह--
क्रमेण न्यायेन । क्रीतं नियोक्त्रायत्तीकृतं, नियोक्तृसमर्पिते कर्मणि निरवशेषचिनि
युक्तमित्यर्थः । यस्य तस्य यस्य वा तस्य वा, स्निग्धगुणज्ञयोर्मध्ये यस्यकस्यापी-
इयर्थः । इह यत्तच्छब्दौ सहप्रयुक्तावनियतविशेषवृत्ती ‘यथातथा भवत्वितिवत् ।
तत्र हि प्रकारविशेषस्यानियतत्वं प्रतीयते, प्रकरेषु मध्ये यः कश्चित् प्रकारो
ऽस्त्विति तदद्यात् । अनियमस्फुटीकरणार्थं तु कदाचिदीडये विषये वाशब्दोऽपि प्र
युज्यते—‘यस्य वा तस्य वा ’, ‘यया वा तया वा ’ ‘यद्वा तद्व’ इति । सामथ्र्यं
कर्मकैशलं । दैवप्रामाण्याद् नियोर्भाग्यवैभवात् । भुइयते फलाच्च्यवते; इहात्म-
नेपदमार्षम् । वर्धते वा फलेन युज्यते वा। स्वाङ्गीकृते कर्मणि समग्रस्वसमर्थवि
नियोगमात्रं नियोज्यस्य कृत्यं, दैववशतु कदाचित् फलविसंवादेऽपि तस्य नाप
राध इति भावः । अत्र स्निग्धवविखम्भान्महान् कर्मभा२स्त्वयि मया न्यस्तः, त्वं
च यावच्छक्त तस्मिन् फलविसंवादनिर्विशङ् यतस्वेति विशेषे प्रकृते कथनीये
सामान्यन्यायस्योपन्यसनात् सामान्यनिबन्धनाप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः ॥ ३ ॥
सलकोत्सहानुगुणमुक्त्वाध्वनो लङ्घनकालेयतां बोधयति--अथेत्यादि ।
वेणुवनात् नर्मदातीरसमीपवर्तिनो वनाविशेषादवधेः । त्रिषु, गहनेपु तदुपदिष्टेषु
वनेषु मध्ये । नागवनं तदाख्यं गजबहुल वन । श्वः परेद्युः । प्रयाता प्रस्थाता ।
स्वामी वरसराजः । प्रागेव सम्भावयितव्य: नागवनप्रयाणारम्भात् पूर्वमेव द्रष्टव्यः ।
अतः वेणुवने श्वः प्रातः स्वामी यथा ते दृश्यो भवेत्, तथा वेगमाश्रित्य मार्गे ल
ङ्घयेत्यभिप्रायः । ‘वेणुवनाश्रितेषु गहनेट्’ इति मातृकान्तरपाठ’ समीचीनतरः ॥