पृष्ठम्:प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् (सव्याख्यम्).pdf/१४

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
एतत् पृष्ठम् अपरिष्कृतम् अस्ति
प्रतिज्ञायौगन्धरायणे सव्याख्याने

प्रविष्टः मङ्गलमाचरति -पात्विति । वासवदत्तयः वासवाय
इन्द्राय वासवस्य वा दतः अयः शुभावहो विधिः आयो छ|भो वा, अर्थात्
तारकासुरवधद्वारिका रश्च येन तथा । तारकासुरनिग्रहे सैनापत्यमङ्गीकृत्येन्द्रं
राक्षितवानिति कथा स्कान्दे सुप्रसिद्ध अतिवीर्यवान् वीरः नाम्ना
त ब्यपदेशेन तु वत्सराजः बसो बालाश्वसौ राजा च वत्सराजः । गणपतिर्हि अ
स्य ज्येष्ठो ज्येष्ठराज इति वेदे व्यपदिष्टः--‘गणानां स्वा गणपतिं हवामहे कविं
कवीनामुपमश्रवस्तमम् । ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आनः शृण्वन्तभिः सीद
सादनम् ।। ॐ इति। अतः कनिष्ठ औचित्याद् वत्सराज इतीह व्यपदिश्यते ।
सशक्तिः शक्तय आयुधविशेषेण सह वर्तत इति सशक्तिः । यौगन्धरायणः युग
न्धरस्य मिथुनरूपधारिणः शिवस्यापत्यं पुमान् । नडादित्वात् फकू । गोत्रापत्यत्वं
चौपचारिकम् । अथवा युगन्धरः एवैताविशेषः खल्वावयवो देशविशेषो वा, युगन्ध
रस्य सम्बन्धि यौगन्धरम् अयनं निलयो यस्य सः युगन्धरक्षेत्रप्रतिष्ठित इत्यर्थः ।
अर्द्धशयामपि णस्वं ।परायणमितिवत् महासेनः स्कन्दः पातु रक्षतु । अर्थद् रूप-
कप्रयोक्तुनस्मान् रूपकप्रेक्षकान् सामजिकांश्च । रक्षणं चेह प्रकृतरूपकप्रयोगतरप्रेक्ष.
णरूपस्वस्त्रभीष्टसिद्धय योजनम् । एतदेव मङ्गठं तन्त्रेण ग्रन्थविन्नविधाताद्यर्थमपि
भवतीति सर्वविधमङ्गलसद्धिः । ‘अयः शुभावहो विधिः' इत्यमरः ।
अत्र श्लेषघटितैः वासवदत्ता-महासेन-वत्सराज-यौगन्धरायणशब्दै
स्खन्नमकपात्राणां मुद्रालङ्कारभङ्गया सूचनात् तत्सम्बद्धमिह कथावस्तु प्रतिपाद्यमिति
द्योतितम्। एषा ह्यत्र कथा –-वसराजमुदयनं नाम गजमृगयाप्रसक्तं महासेनेन
प्रद्योतापरनाम्नावतीश्वरेण कृत्रिमनलहस्विच्छन्दोपायप्रयोगेण नागवनादपहृत्य उ-
जयिन्यामन्तःपुरेऽवरुद्धं तद् दुहितुर्वासवदत्ताय वीणाशिक्षणे नियुक्तं तस्यां चोप
चितप्रणयं वसन्तं वसर(जमन्त्री यौगन्धरायण उन्मनवेघच्छन्नः आरमसमानाश्च
याभ्यां रुमण्वद्वसन्तकाभ्यां छन्नवेषाभ्यामनुसुतः प्रद्योतभटैरात्मविधेयैर्दतखाद्।य्यो
ऽवरोधनान्मोचयामासुवासवदत्तां च स्वस्वामिना हारयामासेति ।
किच, सूचितेषु पात्रेषु नायकत्वकार्यनिर्वहकत्वाभ्यां प्राधान्यमुपगतयोर्व
स राजयौगधरायणयोरवस्थाविशेषेऽपि विशेषणयोजनयात्र व्यञ्जयितुं शक्यः ।
तद्यथा—वत्सराजःनग्ना तु नाम्नैव युक्त इति शेषः । बन्धगतत्वेन हेतुन
वस्तीराजनामधेयमात्रेण युक्तो न तु स्वोचितया शक्तया युक्त इति भावः । स्व
भिनि शक्तिीने स्वामिशक्तीनाममात्याश्रयणौचित्यादाह--यौगन्धरायणः, सशक्तिः