च्छादीनां द्रष्याश्रितत्वेऽनुमितेऽद्रव्यातिरिक्ताश्रितत्वं अष्टद्रव्याक्ष्रीनत्वं वेति विज्ञनित्तरेव संशयोप्प्नौ[१]द्रव्याश्रितत्व विशिष्टच्छादिषु अष्टव्यातिरिक्ताश्रितत्वमाशङ्कयमानं शङ्का विषयपर्यालो-
न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ।
त्वादिति । संशयांवषयत्वात्तदधीनस्मृतिविषयत्वाद्वेत्यर्थः । तदुभयमुपपादयति इच्छादीनमिति । इच्छा द्रव्याश्रितेति सामान्यतोहटेनानु-
न्यायलांलाय सांप्रकाशः
यद्यप्यत्रोच्यत इत्यत्र न हेतोरपेक्षा तथाप्यभिधाने विषायणि विषयस्य हेतुत्वं विवक्षितत्वा सम्भावितत्वादिति पञ्चमीनिर्देशः । ननु साध्यस्य सम्भावना ज्ञानविशेषः, स च प्रकृते नास्तीत्युक्तमित्यत आह्व इच्छानिःमिति । इच्छायाः द्रव्याश्रितत्वे पृथिव्यादौ बाधकानवतारदशायां विप्रतिपत्तिवाक्यात द्रव्याश्रिता इच्छा अष्टद्रव्यातिरिक्त्तवृत्तिर्नवेति संशयात् अव्यानिरिक्तद्रव्यवृत्तित्वं प्रसिद्धमिच्छायां साध्यत इत्यर्थः । यद्यपि विप्रतिपत्तिर्न वैशेषिकाणां संशयहेतुस्त थापि विप्रतिपत्तिशब्देनात्राश्रितत्वं साधारणधर्म एवोक्तः, संशयप्रसिद्धमपि साध्यं व्यतिरेकादिनिरूपकं साध्यज्ञानमात्रस्य तद्धेतुत्वात् । न चैवं संशयादेव पक्षे साध्यसिद्धेः किं व्यतिरेकिणेति वाच्यम् । साध्यनिश्चयार्थं तत्प्रवृत्तरिति भावः । नन्वेवं द्रव्याश्रितत्वविशिष्टायामिच्छायामष्टद्रव्यातिरिक्तवृत्तित्वज्ञानेऽष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यवृत्तित्वं कुतो ज्ञातमित्यत आह शङ्काविषयेति । यद्यपि शङ्काविषयालोचना न संशयहेतुस्तथापि द्रव्याश्रिनेच्छा अष्टद्रव्यातिरिक्ताश्रिता नवेति संशयात् इच्छाया अष्टद्रव्यातिरिक्ताश्रयोपस्थितौ पश्चा-
न्यायलीलावती प्रकाशविवृतिः
भाव साधनपरमिति मन्तव्यम् । विवक्षितत्वेति । यद्यपि तद्विवक्षायामध्य प्रयोजकतया नान्वयबोधस्तथापि च ज्ञानकारणीभूतज्ञानविषयतावच्छेदकत्वलक्षणप्रयोजकत्वमेवात्र पञ्चम्यर्थस्तरकल्पने चानादिशिष्टविवक्षैव नियामकेति भावः । यद्यपीति । तन्मते साधारणधर्मंदर्शनस्यैव सर्वत्र संशयकारणत्वादिति भावः । तथापीति । विरुद्ध विष-
- ↑ संशयोत्पत्ताविति प्रा० पु० पाठः ।