पृष्ठम्:नैषधीयचरितम् (नैषधीयप्रकाशव्याख्यासहितम्).pdf/१९३

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
एतत् पृष्ठम् परिष्कृतम् अस्ति
172
नैषधीयचरिते

राब्जभुवां युगमिव विरहिणामपि वियोगिस्त्रीपुंससंबन्धि युगं गणितागमे ज्योतिःशास्त्रे रतवन्तः सुरतयुक्ता युवानः स्त्रीपुंसाः, तत्संबन्धिना निमेषचतुर्थांशलक्षणेन क्षणेन मितं गणितं सत् कथमिति न भवति नास्ति, अपितु तदपि ज्योतिःशास्त्रे गणकै रतवद्युवक्षणेन संगमनीयम् । तत्तु न कृतम् । अनुचितमेतदित्याक्षेपः प्रश्नो वा । यद्वा यावता यदनेहसा यस्य युगं भवति तद्युगं रतयुक्तयोर्यूनोः क्षणेन मितं गणितशास्त्रे विरहिणामपि कथं न भवति । केषामिव-नरसुराब्जभुवामिव । यथा षष्ट्यधिका दिनानां त्रिंशती मनुष्याणां वर्षम्, तद्देवानामहोरात्रम्, एवं देवानां द्वादशसाहस्री चतुर्युगम् , (तावती रात्रिः), तदेवं चतुर्युगसहस्रं ब्रह्मदिनम्, तावत्येव रात्रिः ब्रह्मणः, पञ्चाशता वर्षैः परार्धम् , एवं परार्धद्वयं परमायुः। अनया रीत्या युगादिकल्पना मनुष्यादीनां ज्योतिःशास्त्रे यथा गणिता तथा विरहिणां संयुक्तानां च गणितशास्त्रे युगगणना कथं न कृता । संयुक्तानां क्षणोऽपि वियुक्तानामनतिक्रमणीयत्वाद्युगतुल्यो जायत इत्यर्थ इति यथाबुद्धि योजनीयः श्लोकः । युगगणनायां नरकालस्य मुख्यत्वादभ्यर्हितत्वेन नरशब्दस्य पूर्वनिपातः । एवं ब्रह्मण इत्यपेक्षया सुराणां कालस्य । विरहिणां, रतवद्युव, इति 'पुमान्स्त्रिया' इत्येकशेषः॥

  जनुरधत्त सती स्मरतापिता हिमवतो न तु तन्महिमाहता ।
  ज्वलति भालतले लिखितः सतीविरह एव हरस्य न लोचनं ॥४५ ॥

जनुरिति ॥ सती दाक्षायणी स्मरतापिता सती हिमवतः सकाशाज्जनुर्जन्म अधत्ताङ्गीचकार । तस्य हिमाचलस्य महिम्नि देवस्वरूपोऽयमिति महत्त्वे आदृता आदरयुक्ता नतु नैव जन्म धत्ते । हिमाकरत्वात्कामतापशान्त्यर्थं जन्माङ्गीकृतवती, नतु देवत्वात् । किंच हरस्य भालतले ललाटे ब्रह्मणा लिखितः सतीविरह एव ज्वलति, नतु लोचनं तृतीयं नेत्रम् । भविष्यद्विषया दैवी लिपिर्ललाटे लिख्यते । ज्वलतीत्यसह्यत्वं सूचितम् । यौ जगतो मातापितरौ तयोरपि विरहेणेदृश्यवस्था, मादृशी कथं जाता भविव्यतीति भावः । 'जनुर्जननजन्मानि' इत्यमरः । हिमवतः नित्ययोगें निन्दायां वा मतुप् ॥

  दहनजा न पृथुर्दवथुव्यथा विरहजैव पृथुर्यदि नेदृशम् ।
  दहनमाशु विशन्ति कथं स्त्रियः प्रियमपासुमुपासितुमुद्धुराः॥४६॥

दहनजेति ॥ दहनजाग्निजाता दवथुव्यथा दाहपीडा न पृथुर्गुर्वी । किंतु विरहजैव दाहव्यथा पृथुः। असह्येत्यर्थः। अत्रार्थेऽन्यथानुपपत्तिं वा प्रमाणयति यदीदृशं न स्याद्विपरीतमेव चेत्स्यात्, तर्हि अपगता असवःप्राणा यस्य तं मृतं प्रियमुपासितुं सेवितुमुद्धुरा उत्सुकाः सोल्लासा स्त्रियः आशु झटिति कालविलम्बमकृत्वैव दहनमग्निं कथं प्रविशन्ति । तस्माद्वगह्नेरपि सकाशाद्विरहपीडैव पृथुरिति । 'तथा' इति युक्तः पाठः॥


१ 'अत्रोपमातिशयोक्तिश्च' इति साहित्यविद्याधरी । २ 'अत्रापह्नुतिः' इति साहित्यविद्याधरी। 'आरोप्यापह्नवालंकारः' इति जीवातुः। ३ 'अत्रानुमानम्' इति साहित्यविद्याधरी । 'कार्येण कारणसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः' इति जीवातुः