पृष्ठम्:तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यम्.djvu/५९

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
एतत् पृष्ठम् अपरिष्कृतम् अस्ति
६ षष्टोऽनुवाकः ]
२१
सगुणत्रहोपासनम्


भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति । भुव इतेि वायौ (१).
सुवरित्यदित्ये । मह इति ब्रह्मणि। आमंतिं स्वाराज्यम् ।
आप्नोति मनसस्पतिम् । वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः । श्रोत्रपतिर्विज्ञान
पतिः। एतत्ततो भवति । आकाशशरीरं ब्रह्म । स्त्यात्म
प्राणारीमं मनआनन्दम् । शान्तिसमृद्धमृतम् ।

देशं प्राप्य तत्र विनिःसृता व्यपोह्य विभज्य विदार्य शीर्षकपाले शिरःकपाले वि निर्गता या, सेन्योनिः—इन्द्रस्य ब्रह्मणो योनिमर्गः स्वरूपप्रतिपत्तिद्वारमित्यर्थः।

 तयैवं विद्वान्मनोमयात्मदर्श सूज्ञ विनिष्कस्य, अस्य । लोकस्याधिष्ठाता फलं ब्रह्माप्तिः भूतितिव्याहृतिरूपो योऽग्निर्महतो ब्रह्मणोऽङ्गभूतःतस्मिन्नग्नौ प्र तितिष्टति–अग्न्यात्मनेमं लोकं व्याप्नोतीत्यर्थः ; तथा भुव इति द्वितीयव्याह- त्यात्मनि वायौ- प्रतितिष्ठति ’ इत्यनुवर्तते ।

 सुवरिति तृतीयव्याहृत्यात्मन्यादित्ये, मह इत्यङ्गिनि चतुर्थव्याहृत्यात्मनि ब्रह्मणि ‘प्रतितिष्ठति’। तेष्वात्मभावेन स्थित्वाऽऽप्नोति ब्रह्मभूतः स्वाराज्यं स्वराड्भावं स्वयमेव राजाऽधिपतिर्भवति, अङ्गभूतानां देवानां यथा ब्रह्मा; देवाश्च सर्वेऽस्मै बलिमावहन्त्यङ्गभूताः, यथा ब्रह्मणे । आप्नोति मनसस्पतिम् सर्वेषां हि मनसां पति, सर्वात्मकत्वाद्रह्मण’--सवैर्हि मनोभिस्तन्मनुते;-तदाप्नोत्येवं विद्वान् । किञ्च वाक्पतिः —सर्वासां वाचां पतिर्भवति । तथैव चक्षुष्पतिश्चक्षुषां पतिः, श्रोत्र- पतिः श्रोत्राणां पतिः, विज्ञानपतिर्विज्ञानानां च पति’–सर्वात्मकत्वात्सर्वप्राणिनां करणैस्तद्वान्भवतीत्यर्थः । किञ्च ततोऽप्यधिकतरमेतद्भवति । किं तत् ? उ च्यते--आकाशशरीरमाकाशः शरीरमस्य, आकाशवद्धा सूक्ष्मं शरीरमस्य,-इं- त्याकाशशरीरम्। किं तत्?प्रकृतं ब्रह्म सत्यात्म–सत्यं मूर्तामूर्तमवितथं स्वरूपं चाऽऽत्मा स्वभावोऽस्य, तदिदं सत्यात्म; प्राणारामम्--प्राणेष्वाराम आ रमणमाक्रीडा यस्य तत्प्राणारामम्, प्राणानां वsऽरामो यस्मिस्तप्राणारा


 स्वाराज्यं निरङ्कशमैश्वर्यं जगत्त्रधृत्वादिलक्षणं न भवतीत्याह -अङ्गभूतानां देवाना मिति । सावधिकमैश्वर्यंमेवाह-आप्नोतीत्यादिना ।

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्युद्धानन्दपूज्यपादशिष्यानन्दशनविरचिते तैतिरीयोपनिषच्छां करभाष्यटिप्पणे शिक्षावल्ल्यां षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥