पृष्ठम्:तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यम्.djvu/४०

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
एतत् पृष्ठम् अपरिष्कृतम् अस्ति


तैत्तिरीयोपनिषत्

कर्मकाण्डार्थः नि नेत्यान्यधिगतानि कर्माण्युपात्तदुरितक्षयार्थानि, काम्यानि च फलार्थिनांपूर्वस्मिन् ग्रन्थे ।

इदानीं कमपादानहेतुपरिहारार्थं ब्रह्मविद्या प्रस्तूयते । कर्महेतुः कामः स्यात्प्रवर्तकत्वात् । आप्तकामानां हि कामाभावे स्वात्म लावूनृपतिः। अस्मकामत्वे चाऽऽप्तकामता । उपनिषदर्थः आत्मा हि ब्रह्म । तद्विदो हि परप्राप्ति वक्ष्येति । अतोऽवि द्यानिवृत्तौ स्वात्मन्यवस्थानं परम्प्राप्तिः, “अभयं प्रतिष्ठां विन्दैते”, “एत मानन्दमयमात्मानमुपसंकाशैति ” इत्यादिश्रुतेः।


षपदार्थस्मरणासंभवात् , उपनिषद्तनिःशेषपदार्थानां विशिष्य निःसंशयं ज्ञानं ये रोचयन्ते, ॥ ३ ॥

कर्मविचारेणैवोपनिषदो गतार्थत्वाद, उपनिषत्प्रयोजनस्य निःश्रेयसस्य कर्मभ्य एव संभवाठ, पृथग्व्याख्यारम्भ न युक्तः--इत्याशङ्कमपनेतुं कर्मकाण्डार्थमाह--नित्या नीति । “ अथातो धर्मजिज्ञासे “ इति जैमिनिना धर्मग्रहणेन सिद्धवस्तुविचारस्य पथै. दस्तत्वा, नोपनिषदो गतार्थत्वमित्यर्थः । तानि च कर्माणि सञ्चितदुरितक्षयार्थानि, धर्मेण पापमपनुदति “ इति श्रुतेः, न निःश्रेयसानि न केवलं जीवतोऽवश्यकर्तव्यान्य धिगतानि, फलार्थिनां काम्यानि च; न तान्यपि निःश्रेयसाधूनि, “ स्वर्गकामः ‘‘पशु क्रमः * इत्यादिवत् ‘ मोक्षकामोदः कुर्यात् ” इत्यश्रवणान्; अतः संसार एव कर्मणां

तत्राविचारितमुपनिषदर्थमाह--इदानीमिति । कर्मण उपादाने ऽब्रधाने यो हैनुस्तन्निवृत्यर्थं ब्रह्मवियाऽस्मिन्ग्रन्थे प्रारभ्यते । अतः सनिदानकमन्धूलनार्थ त्वादुपनिषदः कर्मकाण्डविरुद्धत्वात्र गतार्थत्वमित्यर्थः । कर्माद्वधाने हेतुर्नियोगः, तस्य प्रमाणसिद्धत्वान्न विवया विरोध इत्याशङ्कयाह-कर्महेतुरिति । अस्येदं साधनामि त्येतावच्छात्रेण बोध्यते; यस्य तत्राभिलाषःस तत्र प्रवर्तते कामत एव । अतो न नियोगस्य प्रवर्तकत्वसंभावनाऽपीत्यर्थः सति कामे प्रवृत्तिरित्यन्वय उक्तः । कामा भावे न प्रवृत्तिरिति व्यतिरेकमाह--आप्तेति । अभिलषितविषयप्राप्तिः कामनिवृत्तेर्हतुः न विचा । अतः कथं कर्महेतुपरिहाराय वियारम्भः ?--इत्याशङ्कयाऽऽह्व चेति । कामितविषयप्राप्तौ कामस्योत्कळिकोपशममात्रं, न तूच्छेदःपुनर्विषयाकाङ्कवदर्शनात्।


(१) ऋ. ड. ४०४-६, ५ (२) तै उ २-११ (३) २२७-१ (४) २-८१. (५) जै. स. १-३-१ १६ ) महाना. उ. २२-३१ (७) तै.सं. २५-६६ ७४१. त १६-३-३- (८ ) २१-६-२. है. सं. २-४-६.