4-7 सटीकामरकोशल्य उत्तमर्णाधमर्णो द्रौ प्रयोक्तृग्राहको क्रमात् || कुसीदिको वार्धुषिको वृद्धचाजीवश्च वार्षुषिः ॥ ५ ॥ क्षेत्राजीवः कर्षकश्च कृषिकश्च कृषीवलः ।। क्षेत्रं हेयशालेयं ब्रीहिशाल्युद्भवोचितम् ॥ ६ ॥ यव्यं यवक्यं षष्टिक्यं यवादिभवनं हि यत् ।। तिल्यं तैलीनवन्माषोमाशुभङ्गा दिरूपता ॥ ७ ॥ मौद्गीनकौद्रवीणादिशेषधान्योद्भवँक्षमॅम् ।। [ वैश्यवर्ग: विनिमयः” इति मेदिनी। “निमयः परिवर्तः स्यात्" इति मनुः ||४|| प्रयोक्ता ऋणस्य दाता उत्तमर्ण इत्येकं सावकार इति प्रसिद्धस्य । " उत्तमं ऋण- 1 ऋणस्य ग्राहकोऽधमर्ण इत्येकं कर्जदार इति प्रसिद्धस्य | कुसी- दिकः वार्धुषिकः वृद्धयाजीवः वाधुषिः चत्वारि ऋणं दत्वा तद्वृद्धयाजीविनः पुरुषस्य । “कुसीदार्थ प्रयच्छति कुसीदिकः । वृद्धि गर्धा प्रयच्छति वाधु- विकः" ॥५॥ क्षेत्राजीवः कर्षक: “कार्षको वा” कृषिक: कृषीवलः चत्वारि कृषीवलस्य शेतकरीति लौकिकभाषायाम् । कृषिरस्यास्तीति कृषीवलः । बले इति दीर्घः । श्रीयुद्भवोचितं व्रीहीणामुद्भवे योग्यं क्षेत्रं वैहेयं एकम् | शाल्युद्भवोचितं क्षेत्रं शालेयं एकम् ||६|| यवादीनां भवनं उद्भवोचितं यत्क्षेत्रं तत् यव्यादि । यथा यवानां भवनं क्षेत्रं यव्यम् । यवकाः अल्पयवास्तेषां भवनं क्षेत्रं यवक्यम् । “यवकः शुकधान्यो यवः” । षष्टिकाः षष्टिरात्रेण पच्चंते तेषां भवनं क्षेत्रं षष्टिवयं एकैकम् । तिल्यं तैलीनवन्माषादे: क्षेत्रविषये विरू पता स्यात् । यथा तिल्यं तैलीनं द्वे तिलानां भवने क्षेत्रे । एवं माष्यं माषीर्ण द्वे माषाणां भवने क्षेत्रे | उमा अतस्य॒स्तासां क्षेत्रं उम्यं औमीनं द्वे: । अणुर्धा- न्यभेदस्तत्क्षेत्रे अणव्यं आणवीनं द्वे । भङ्गा मातुलानी तत्क्षेत्र भगवं भागीनं द्वे |७|| शेषाणां व्रीह्यादिभ्य उक्तेभ्योऽन्येषां मुद्रादीनां धान्यानामुद्भवोचितं क्षेत्र मौद्गीनादि स्यात् । शेषधान्योद्भवोचितमिति वा प्राठः । यथा मुद्द्वानां भवनं क्षेत्रं मौद्गीनम् । एवं कौद्रवीणम् । आदिना चाणकीनम् । गौधू- मीनम् । कालाग्रीनम् । कौलत्थीनम् | मैयंगवीनमित्यादि । “धान्यानां भवने क्षेत्रे लण्” ईनादेशः । एकैकम् । शाकशाकटं शाक्रशानिक द्वयं शाकक्षेत्रा- विके लीषण् । भवने क्षेत्रे शाकटशाकिनाचिति वार्तिक्रेन सिद्धमेतत् । आदौ Digitized by Google मस्य "
