( ३ )
निक्ष्चीस्यते । संप्रति पुनर्युधिष्ठिरशकस्यैकपंचाशत्तमा शताब्दति सुस्पष्टमेवेतःक पूर्वं चतुर्विंशशताब्यां श्रीशंकराचार्यप्रादुर्भाव इति । तत्समानकालिकेन कुमारिलभट्टेने कालिदासीयपद्यस्योदाहरणात्ततोऽपि प्राचीनोऽर्थादितः पूर्वं चतुर्विंशतिशताब्दतः पौर्विकः श्रीमान्कालिदास इति स्पष्टम् ।
कालिदासश्च श्रीमत्याः काल्याः प्रसादादेव कात्रित्वमुपागत इति प्रबदन्ति । अत्रेयं किंवदन्ती । आस्तीत्पुरा कोऽपि भूपालः । तस्य चासीत्पाण्डिततमा कन्या । तस्याश्चानुरूपंं वरमनुसन्दधानोऽसफलीभूतमनोरथो भूपः कदाचिदपरेद्यवि प्रभाते यो नयनगोचरतामागच्छेत्तस्मै कन्यकायाः प्रदानं प्रतिजज्ञे । ततश्चात्मनस्तनयाय न प्रयच्छति कन्यकां भूपाल इति रुष्टेन मन्त्रिणा कस्यचिद्वृक्षस्य शाखाग्रमारुह्य मूलमुच्छिन्दन्कोऽपि द्विजगोपालो राजद्वार उपस्थापितः । राज्ञा च यथाप्रतिज्ञं तस्मा एव समर्पिता कन्या स्वीया । तदनु निशि विळासमन्दिरं गतया राजकन्यकयाऽवबुद्धः पत्युरतिमात्रमसमञ्जसभावः । ततश्च तया सुपरुषं निर्भर्हसतस्तत्पतिररण्यं गत्वा कार्यमाराध्य सम्पाद्य चालौकिकं कवित्वं कदाचिन्निचि प्रतिनिवृत्तो विलोक्य पिहितं गर्भागारद्वारं प्राह "कान्ते । दीयतामपावृतकवाटं द्वारम् " इति । सापि प्रत्यभिज्ञाय दयितं प्रति प्राह । " अस्ति कश्चिद्वाग्विशेषः " इति । अयं तु तत्प्रतिवचनगतं पदत्रयमधिकृत्य काव्यत्रयमेव रचयाञ्चकार । “ अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा " इत्यारभ्य कुमारसम्भवाख्यं सप्तदशसर्गात्मकं महाकाव्यं " कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा " इत्यादि मेघसंदेशाख्यं संघातकाव्यं ‘‘ वागर्थाविव सम्पृक्त्तौ" इति रघुवंशाख्यमूनविंशतिसर्गात्मकं महाकाव्यं चेति । ततश्च प्रसन्ना राजदारिका सप्रणयं वल्लभं निषेवमाणा सुखमासीदिति । अत्र प्रतिपाद्यमानं तु गोपालाय राज्ञः कन्यकप्रदानमसम्भवग्रस्तमिव प्रतिभाति ।
कविरयमुत्तरमारत एव प्रादुर्भूत इति तत्र तत्रोत्तरभारतीयानामेवाचाराणामनेनोपवर्णनात्प्रतीयते । मेघसन्देशे मार्गनिर्देशप्रस्तावेन तत्तानि पुरग्रामसरिदादीन्युपवर्णयन्नयमुज्जयिनीमेव विशेषतः सूक्ष्मतया चोपक्ष्लोकयतीत्यनुमीयत एतस्योञ्जनन्यानैकान्तिकः पारचयः । स च न हि सुदूरवर्तिनां
