( नान्द्यन्ते )
सूत्रधारः--( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) आयें, यदि नेपथ्यविधनमवसितम्, इतस्तावद्गम्यताम् ।
देशगमनम् । सर्वेषां बीजं भूलभूतश्चक्रवर्तित्वाद्भरतः । तस्य प्रकृतिरुत्पात्तािरीत भरतत्पत्तिः । यया प्राणिनः प्रणवन्त’ इत्यनेन भरतशकुन्तलया सह स्त्रपुरागमनम् । अष्टाभिः प्रकृत्यादिभिः प्रत्यक्षाभिः प्रपन्न इत्यनेन निर्वहणसांधेसमाप्तो नटाशंख प्रर्ततां प्रकृतिहिताय पार्थिवः इत्यादिका सूचिता । ‘सूत्रधारः पठेन्नान्दीम्’ इत्युक्तेः । सूत्रधारलक्षणं यथा मातृगुप्ताचायैरुक्त्तम् - 'चतुरातोघनिष्णातोऽनेकभूषासमावृतः ? नानाभाषणतत्वज्ञो नीतिशास्त्रार्थतत्त्ववित् । वैश्यपचश्चतुरः पौरैपणविचक्षणः । नानागतप्रचारज्ञो रसभाधाविशारदः ॥ नाट्यप्रयोगपुणं। नानाशिल्पकलान्वितः । छन्दविधानत्त्वज्ञः सर्वश्त्रविचक्षणः । तत्तद्गीतानुगळयकळातलावधारणः । अवधाय प्रयोक्त्ता च योक्तृणमुपदेशकः । एवं गुणगणोपेतः सूत्रधारोऽभिधीयते’ इति । नान्द्यन्त इति । अत्र नान्दी
चिभागार्थे यक्ष्याषिर्विधीयते । तञ्जयेजरकरणार्थं तु वदैव परिबवृन्गम्। नंत्रीभाडसमायोगों मार्गालारितभिष्यते कलागतपिधातायै भवेदासारिप्तग्किया । कोर्तने देवतानां च ज्ञेयों गतिविधिस्तथा । यस्मादुत्थापयन्याद्यो प्रन्तेगं नान्दिपाठकाः ॥ पूर्वमेव तु रैगेऽस्मिस्तस्मादुत्थाग्नं स्मृतम् । चतुर्दिगशनमनं परितः परिवर्तनम् । आशर्तेति मन्त्री स्य वैषिश्रमीभुजः । यत्र शुकाक्षरैरेव व्यपृकृष्टा ध्रुवं यतः ॥ तस्माच्छुध्यापकृष्टेयं जर्झरक्ष्लोकदशिका । वा गंगाभिनयो रंरद्रग्रं प्रथमतः कुतः ॥ शृंगारस्य प्रचरणाच्चरौ संपीर्तिता । रुयग्रकरणौचिल्या महाचारीते ने कीर्षिता ॥ विदूषकः सूत्रधारतया वै पर पपीपार्क्ष्वकः द:। यत्र कुर्वन्ति संज्ञाएं त्रिगञ्ज तन्प्रकौत्यने ॥ इत्यादि । पूर्वरंगस्यैतेषु द्वाविंशयंगेगेषु सत्वग्यैतेषां तुयेत्रयमकयारू रवात्प्रयधे प्रयोक्तुमशक्यतया पद्यरूधनान्यः एव प्राधान्यम् । तदुक्तम्-भगवता बादरायणेन । ‘यद्ययंगानि भूयांसि पूर्वगस्य नाटके। तघाप्श्चश्यं कर्तव्या नान्दी विघ्नोपशान्तग्रे' इनि॥[१] ॥ नान्द्यन्तरं प्रतवनामवतारवति ! नान्द्यन्ते सूत्रधार इत्यादिना । तदुक्तम्- " नान्दक्ष्लोकं पठित्वैव सूत्रधारः सहेतरः । प्रविश्य स्मेरवदनस्तनः पंचपदीव्रजेत् ॥ त्रितालान्तरमुत्क्षिस्येतित लख्यत्रितैः । ललिनैः पदविन्यासैः प्रस्तुलयंजनक्षमैः । संयुक्तोतानसुक्ष्लिष्टहस्तः पंचपदीं व्रजेत् । परमभां सभाधीशं तदर्धार्थ
- ↑ तर्हि इयधिकं पुस्तकांव्ररे ।
