( इति निष्कान्ताः सर्वे )
इति द्वितीयोऽङ्कः ।
मत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यम् । तेनानेकराजोपचारयुक्तत्वं नानवैदग्धी कुशलत्वं च व्यज्यते । मृगशावैर्हरिणबालवौः समं सहैधितो वृद्धिं प्राप्तः । अत एव परोक्षमन्मथो द्रग्मुक्तमनोभवः | कामकलानभिज्ञ इत्यर्थः । एधितपदार्थसमर्थनार्थे शावपम् । तेन नावकरत्वम्। परिहासेन विविधं जल्पितं यत्र तद्वचः शकुन्तलायामनुरागकथनरूपं परमार्थेन न गृह्यताम् । पुनरुक्तवदाभासः । वृत्त्यनुप्रासः ! काव्यलिङ्गं पदार्थवाक्यार्थरूपेण पूर्वीर्धे विपमस्यैको भेदः सहोक्तक्ष्व । वैतालीयं वृत्तम् । अन्ये त्वर्धसमं प्रवोधितं मन्यन्ते । ' गजा-स्वगतम्' । इत्यादिनैतदन्तेन संवृतिर्नाम संध्यन्तराङ्गमुपक्षिप्तम् । तल्लक्षणं तु -' संवृतिः स्वयमुक्तस्य स्वयं प्रच्छादनं भवेत् ’ इति ॥
इति श्रीमदभिधानशाकुन्तलटीकायामर्थद्योतनिकायां
द्वितायोऽङ्कः समाप्तः ।
भृगशावैक्यभेन महर्निर्घशंसुषु मनुष्येषु च सरणशुद्धिः नतु लोकोत्तरस्त्रमिति नतत्त्वथटचितद्रव्यैः सम्यङ्न बर्धित इन्यर्थः । ज्ञन इत्यनेन जनमात्रमुच्यते नतु नागरिकजनाह्वागेन लोकवृत्तातांताभिज्ञत्वेन प्रागत्म्यमिति घोत्यते ।क्व कुत्र कुत्र यदि तस्या नागरिकजनसहवासेन मन्मथकलावैदग्ध्येन प्रागल्भ्यं काश्यषधीनस्वभावश्च भवति तदा नदसंसर्ग: समुचिनः स्यादिति भावः । अत्र नागरिकामागरिकपोः संगस्यासंभावितत्वाद्वौ क्वौ प्रयुत्कौ तद्वनम् । "अत्थनाथगाविनार्थे द्वौ प्रथूजपेते" इति । तर्त्येववन्तमहासं नित्रे निवेदयेत्यायेना रूपं पुगिमं इ दर्भरेणदिनानुरोऽधि अर्णितः सङ्कथाभिप्रेत }हू-परिहासविभिन्नानि । सः जयैः रागं परिहारे। न यु'श्रत श्यत् आह-भग्न इयदि । मिश्रेण समुषितनुचिंतादि के वक्तुं शक्ष्यत इति भावः । परिहास विजनिपतभियनेन पूर्वं तदृशार्दिधिपयेऽति यहू वर्णितमिति व्यज्यते । वचस्तदूपादि वर्णानरूपं परमार्थेन तत्थेन न भूलतां नांगीक्रियताम् । मंत्र पूर्वोकस्य शकुन्तानुरागत्यान्यथाकथनाद्राज्ञः प्रज्ञागुण उक्त्त । तदुक्तम् -" उतार्थम्धान्यथाकथनं प्रज्ञावंत्वमुदाहतम् " इति । अथ त्रिभिर्भृगयाकारे । अत्र देवीनतमात्रांवरार्थकथनं राज्ञः सकाशाद्वि दूपकापकर्षाणार्थमित्यवगंतव्यम् ॥
इति श्रीनिवासाचार्येण विरचितायां शकुन्तलछयाख्यायां द्वितीयोऽङ्कः समाप्तः ।
