दाशरथीयतन्त्रम्/अध्यायः २२
| ← अध्यायः २१ | दाशरथीयतन्त्रम् अध्यायः २२ [[लेखकः :|]] |
अध्यायः २३ → |
प्. ६९अ)
श्रीभगवानुवाच
विवाहानपि वक्ष्यामि निवोधवसुधायते ।
येषां विज्ञानमात्रेण सर्वयायैः प्रमुच्यते ।। १ ।।
विवाहाब्राह्मदैवार्षाः प्राजाप्रत्यासुणैतथा ।
गांधर्वोराक्षसश्चीपियैशाचोष्मदुच्यतं ।। २ ।।
स ब्राह्मो परमाहूय यत्र कन्या स्वलंकृता ।
दीयते तत्सुतः एयासुरुषानेकविंशति ।। ३ ।।
यदार्थमृत्विजेदैवस्तज्रः पाति चतुर्दश ।
पराहादापगोद्दं द्वयार्षस्तज्जः पुनातिषद्र ।। ४ ।।
सहोमौचरतां धर्ममीत्युक्तादीयतेर्थिने ।
तत्कन्यायां समुहान्नोवंश्यानष्टौ पुनातिसः ।। ५ ।।
चत्वार एते विप्रीणांधम्यां पाणिं ग्रहीः स्मृताः ।
आसुरः क्रयणाद्रव्यैर्गांधर्वोन्योन्यंद्यंतः ।। ६ ।।
प्रसह्यकन्योहरणं राक्षसोनिंदितस्सतां ।
छलेन कन्याहरणात्यैशाचोगहिंतोष्टमः ।। ७ ।।
प्रायक्षत्रविशामुक्तागांधवोसुरराक्षसाः ।
अष्टमस्तेयुयापिषूःपाषिष्ठानां हि संभवेत् ।। ८ ।।
सवर्णयारोग्रास्वोधायं सुत्रियपाशरः ।
प्रतोदोर्वेश्ययादेयोवासोंतः शूद्रया तथा ।। ९ ।।
असवःर्णोर्द्येषविधिः स्मृत उत्कृष्टवेतने ।
सवर्णाभिस्त सर्वाभिः पाणिर्ग्रास्वास्वयंविधिः ।। १० ।।
धर्म्यैविवाहैर्जायंते धर्म्या एवशतागुषह् ।
अधर्प्यैर्धर्मरहितामंदभाग्यधनायुषः ।। ११ ।।
ऋतुकालाभिगमनंधमैयं गृहिणः परः ।
स्त्रीणं वरमनुस्मृत्वा यथा काम्यथ वा भवेत् ।। १२ ।।
दिवाभिगमनं पुसामता पुष्पं परंमतं ।
श्रीद्धार्हसर्वपर्वाणि यत्वासाज्यानिधीमता ।। १३ ।।
तत्र गष्टन् श्रियं मोहायुतोचंमोद्भवत्यसौ ।
ऋतुकालाभिगामोयः स्वदारतिरतश्चयः ।। १५ ।।
ससाधुब्रह्मचारीहविज्ञेयः सहृहाश्रमी ।
ऋतुः षोडशयामिन्यश्चतस्त्रस्तासुवहिंताः ।। १६ ।।
प्रक्रास्तास्ववियायुग्मा अयुग्माः कन्यकाप्रजाः ।
युक्त्वा चंद्रमसदुस्थं मद्यांमूलं विहीय च ।। १७ ।।
शुचिः सन्निर्विशेत्पत्नीं पुन्नामर्क्षे विशेषतः ।
शुचिं पुत्रं प्रसूयेत पुरुषार्थप्रसाधकं ।। १८ ।।
प्. ६९ब्)
आर्षेविवाहोगोद्वंद्वं युदक्तं तन्न शस्यते ।
शुक्लमरायपि कन्यायाः कन्याविक्रयाय यकृत् ।। १९ ।।
अयत्यविक्रयीकृत्यं वसेत् विद्क्रिमिभोजने ।
अतोना एवपि कन्याया उपजीवे सिताधने ।। २० ।।
स्त्रीधनादयजीवंतिये मोहादिहवांधवाः ।
केवलं निरयगास्तेषामपि च यूर्वजाः ।। २१ ।।
पत्न्याथ्यति यत्र स्त्रीतुष्येयत्र स्त्रीयापतिः ।
तत्र तुष्ठा महालक्ष्मीर्निवेसेद्वानवारिणाः ।। २२ ।।
वाणिज्यं नृपतेस्सैवावेदानध्ययनं तथाः ।
कुविवाहः क्रियालोपः कुलेपात न हेतवः ।। २३ ।।
कुर्याद्वैवाहिकेवह्रौगार्ह्यं कर्मान्वहंगृही ।
पंचयज्ञक्रियां वापि पत्नीदैनंदिनीमपि ।। २४ ।।
गृहस्थाश्रमिण पंचसूनाकर्मः दिने दिने ।
खंडिनी येषिणी चुक्षो खदकुंचमार्जनी ।। २५ ।।
तासां च यंचसूनां नानिराकरणहेतवः ।
ऋतवः पंचनिर्द्विष्टापृहीश्रेय विवर्द्धनाः ।। २६ ।।
पठनं ब्रह्मयज्ञः स्यातर्पणं च पितृक्रतुः ।
होमोदैवोवलिभौतोतिथ्यचांदिक्रतुः क्रमात् ।। ।।
खुपितु प्रीतिं प्रकुर्वाणः कुर्वीतमश्रीद्धमन्वर्हं ।
अत्रोदकुपयोभूलफलैवोपि गृहाश्रमी ।। २८ ।।
धेनुदानेन यत्पुण्यंयाःत्रायविद्धिपूर्वकं ।
सत्कृत्य भिक्षवे भिक्षां दत्वा तु माप्नुयात् ।। २९ ।।
तयो विद्या समिदीं सेहुतं विप्रास्थयावके ।
तारयेद्विघ्नसंघेभ्यः यायौधादपिदुस्तरात् ।। ३० ।।
अनर्चितोतिथिगेंहाद्भग्राशो यस्य गच्छति ।
आजन्मसंचितात्पुण्यापृत्छणात्सवहिर्भवेत् ।। ३१ ।।
सांत्वहृर्वाणिवाक्यानिशप्यायं भूतणेदके ।
एतान्यपि प्रदेयानि सदाभ्यागततुष्टये ।। ३२ ।।
गहस्थः परयाकादीप्रेत्यतत्यशुतां व्रजेत् ।
श्रेयः परान्नपुष्टस्य गृह्णीयादन्नदोयतः ।। ३३ ।
भुंजानो तिथिशेषान्नमायुर्वर्धनभाद्भवेत् ।
प्रणोधातिथिमन्नाशीकिलिषी च गृहाश्रीमी ।। ३४ ।।
वैश्वदेवांत संप्राप्तसूर्याधोतिथिरागतः ।
न पूर्वकाल आया तीनचदेष्ट ततः क्वचित् ।। ३५ ।।
वलिपात्रकरेविप्रेय पद्यन्न्योतिथिरागतः ।
अदत्वातंवलिं तस्मै यथा शक्त्यन्नमप्ये येत् ।। ३६ ।।
कुमार्यश्च सुवासिन्योगर्भिरायोतिरुत्ताक्तिताः ।
अतिथिश्चार्थिनोप्येंतेभोज्या नात्र विवारणा ।। ३७ ।।
प्. ७०अ)
पितृदेवमनुद्येभ्यो दत्वा मोसुमृतं गृही ।
स्वार्थं यचन्नद्यं भुंक्ते केवलं स्वोदरंभरः ।। ३८ ।।
आचार्यपत्नीपुत्राणामत्रसूयघृतादिकं ।
अपरामृश्ययोभुंङ्क्ते सभुङ्गपापमक्षयं ।। ३९ ।।
मध्याह्निकवं वैश्वदेवं नित्यं कुर्यात् प्रत्यत्नतः ।
वैश्वदेवविविहीनाये आतिथ्येन विवर्जिताः ।। ४० ।।
ते सर्वेवृषलाज्ञेयाः प्रावेहा अपि द्विजाः ।
अकृत्वा वैश्वदेवं तु भुंजते यद्विजाधः ।। ४१ ।।
इहलोकेपिहीनास्युः काकेयोनिं व्रजंत्यथ ।
वेदोदितं स्वकंकर्मनित्यं कुर्यादतंद्रितः ।। ४२ ।।
तत्यकुर्वन्यथांशक्तिप्रान्युयात्स्वगीतिं परां ।
षुष्ट्याष्टम्योस्म्यजेद्भयं तैलं मासस्यभक्ष्यंसां ।। ४३ ।।
चुनुदेश्यायं च दश्यां स्त्रीसंगमपि वर्जयेत् ।
नोदयंतमवेक्ष्येत् नास्तं यांतं न मध्यगं ।। ४४ ।।
न राहुणेम स्पृष्टं चनांवुसंस्थं द्विवाकरं ।
न वीक्षेतीत्मनीरूपमसधावेन्नवर्षति ।। ४५ ।।
नोल्लंघयेद्वत्सतरीं न नग्रोजलमाविशेत् ।
देवतायतनं विप्रं धेनुं मधुमृदेघृतं ।। ४६ ।।
जानवृद्धं वयोवृंद्धं विद्याष्टंतस्विनं ।
अश्वत्थचैसवृक्ष्यं च गुरुंजलघृतं घट ।। ४७ ।।
सिद्धान्नंदभिसिद्धार्थंगच्छन्कुर्यात्यदक्षिणं ।
हजस्वलां न सेवेतनाष्णीयात् सहभार्यया ।। ४८ ।।
एकवासानभुंजीतनभुंजीतीत्कटासने ।
नाष्णंतीं स्त्रियमीक्षेततेजस्कामोद्विजोत्ततः ।। ४९ ।।
असंतर्प्ययिन्दन्देवान्नाद्यादन्नं नवं क्वचित् ।
असंतर्प्ये सदाचार्यं न रत्नं धारयेत् क्वचित् ।। ५० ।।
पश्चिष्टी च विनामांसं दीर्घकालंजिजीविषु ।
न मूत्रं गौव्रजेकुयोन्नवल्मीकेन भस्मनि ।। ५१ ।।
न गर्तेषु न सत्वेषु न तिष्ठन् जन्नपिगो ।
विप्रसूर्य वायवग्रिचंद्रार्कोवगुस्तपि ।। ५२ ।।
अभिपश्यन्नकवीतमलमूत्रविसर्जनं ।
दिवां संध्यासुकर्णस्य ब्रह्मसूत्र उदमुखः ।। ५३ ।।
पलं मूत्रं सजेन्नित्यं निशायां दक्षिणामुखः ।
मुखेनोपधमेन्नाग्रिं नग्रां नेक्षेतयोषितां ।। ५४ ।।
नंध्रीप्रतापयेदग्नौः नवस्त्य शुचि निक्षिपेत् ।
प्रणिहिंसानुकुवितनाष्णीयात् संध्ययोर्द्वयोः ।। ५५ ।।
नं संविशेच्च संध्यायां प्रत्यग्र्याप्य शिरा अपि ।
विरामूत्रष्ठिवनं नास्युकुर्याद्दीर्घजिजीविषुः ।। ५६ ।।
प्. ७०ब्)
नाचक्षेत्तधयंतींगीं नेद्रचायं प्रर्शयेत् ।
नैकः स्वध्यात्कृचिच्छत्येनशयानेसवोधयेयेत् ।। ५७ ।।
नैकोयापान्नंयंथानांनवार्यं जलिनापिवेत् ।
नदिवोद्धतसारं च भक्षयेदधिनोनिशि ।। ५८ ।।
स्त्रीधर्मिण्यानाभिवदेन्नाद्यादातृप्रिरा विषुतौ ।
यंत्रिकप्रियो नस्यात्कां स्येयादौनधावयेत् ।। ५९ ।।
श्रीद्धकृत्वायरश्राद्धयोष्णीयीज्ञानवर्जितः ।
दातुः श्रीद्व्रफलनास्तिभोक्ता किल्विष भाग्भवेत् ।। ६० ।।
न धारयेदन्यनुक्तं वासश्चोयानहायपि ।
नभिन्नभोजनेष्णीयान्नाष्णीताग्न्यादिहृषितं ।। ६१ ।।
आरोहणंगचां पृष्टे प्रेतधूमसरितमं ।
वालातयंदिवास्वायंत्यजेदीर्यजजीविषुः ।। ६२ ।।
स्रोत्वा न मार्जयेहात्रं विसृजेन्नशिखांपथि ।
हस्तौशिरोनुधनुयान्नाकर्षेहासनं यदा ।। ६३ ।।
नोत्यादयेल्लोमनखं दशनेन कदाच्च ।
करजैः करजच्छेरं तृणवेदंववर्जयेत् ।। ६४ ।।
शुभायनयदायातित्यजेतत्कमेयततः ।
नायद्वोरेणगंतव्यं खं वेश्मपरवेश्मनोः ।। ६५ ।।
क्रीडेत्राक्षैः सहासीतनधर्मद्यैनर्रागिभिः ।
नशयीत कृचिग्रः प्राणैर्भुत्तोतनैव च ।। ६६ ।।
आर्द्रयादकरास्योन्नं दीर्घकालं च जीवाति ।
संविशेन्नार्द्रचरणोनीच्छीष्टः क्वचिदव्रजेत् ।। ६७ ।।
शयनस्योन वाष्णीयान्नपिवेन्नजयेद्विजः ।
सोयानत्कश्चनाचामन्नतिष्टन् धारयार्षिवेत् ।। ६८ ।।
सर्वं तिलमयं नाधात्सायं शर्माभिलाषुकः ।
न च वीक्षेतविरामूत्रेनोच्छिष्टसंस्पृशेद्विरः ।। ६९ ।।
नाचितिष्ठेतुषागारभस्मदेशकयालीकाः ।
पतितैस्सहसं वा सष्यतनायैव जायते ।। ७० ।।
श्रीवयेद्वैदिकं मंत्रं न शूद्राद्दाद्यकदाचन ।
ब्राह्मण्याद्धायते विप्रः शूद्रोधमोच्चहीयते ।। ७१ ।।
धर्मोपदेशः शूद्राणां स्वांश्रेयः प्रतिपादयेत् ।
द्विजुश्रूषणं धर्मः शूद्राणां परमः स्मृतः ।। ७२ ।।
कंडयनं न शिरसः पाणिभ्यां शुभदं मतं ।
आंदोलनं कराभ्यां च केशानां केशलुंछनं ।। ७३ ।।
अशस्त्रवर्तिनो भूयाल्लब्धात् कृत्वा प्रतिग्रहं ।
ब्राह्मणः सान्वयो याति नरकानैकविंशति ।। ७४ ।।
अकालविद्युस्तनितेषर्षयोर्यां शुवर्षणे ।
महावातर्धनौरात्रावनध्यायाः प्रकीर्तिता ।। ७५ ।।
उल्कापातधनौकं येदिहाहेमध्यरात्रिषु ।
संध्ययोर्दृषलोयांते राजवाधे च सूपके ।। ७६ ।।
हर्शेष्टकासुभूतायांश्राद्विकं प्रतिगृह्य च ।
प्रतिपद्यपि पूर्णाः वाममायां सर्वयसु ।। ७७ ।।
प्. ७१अ)
स्वरोषृअक्त्रोष्टुविरुते समुदोयेरुत्यपि ।
उपाकर्मणिवोत्सर्गेनाविभानौतरौतले ।। ७८ ।।
आरण्यकमधीत्यापिशाणसोन्नोरतिध्वनौ ।
अनध्योषु चैतेषुनाधीयीव्रद्विजः क्वचित् ।। ७९ ।।
कृतांतरायोनृपठेत्फकलासादिवभ्रुभिः ।
भूताष्टम्योः पंचदश्योर्ब्रह्मचारी भवेत् सदा ।। ८० ।।
अवापुष्पं परं चेहपरदोरोयधर्षणं ।
तस्मात दूरतस्त्याज्य वरिणां चोपसेवनं ।। ८१ ।।
पूर्वादिभिः परित्यक्तमात्मानं नायमानयेत् ।
मवतां यस्माछ्रेयोविद्यानदर्लभा ।। ८२ ।।
सत्यंलूयास्वियं क्रयान्नद्भयात् स समप्रियं ।
प्रीपंचनानृतं व्रूयादेषधमौ महीयते ।। ८३ ।।
भद्रमेववदेन्नित्यं भद्रमेव विचिंतयेत् ।
भद्रैरवहिसंसर्गोनाभद्रैश्च कदाचन ।। ८४ ।।
स्तूपवितकुलैहीनानसुधीर्नाधिशियेन्न ।
एतवीक्षीतनाश्रिचिस्सत्यब्रह्मर्षिग्रहतारकाः ।। ८५ ।।
वाधोवेगं मनोगं दिह्वावेगं च वर्जयेत् ।
उत्कोचधूतदीनार्तद्रव्यं दूरात्परित्यजेत् ।। ८६ ।।
गोब्राह्मणाग्रीनुच्छिष्टः वाणिता नैव संस्पृशेत् ।
न स्पृशेदनिमितेतस्वानिखानित्वनातुरः ।। ८७ ।।
गुह्यजान्यपिरोमाणि तत्स्यर्शादशुचिर्भवेत् ।
पादशोदोदकं सूत्रन्न्मुच्छिष्टत्रोदकानि ।। ८८ ।।
निष्टीवंच श्रेश्मीद्यं गृहाद्रौरेविक्षिपेत् ।
अहर्निशं श्रतिजोयाष्णौता वानिषेवणात् ।। ८९ ।।
अद्रोहवत्यां मत्यां च जातिं स्मरतियौविकीं ।
वृद्धान्प्रयत्नाद्वंदेतनेषांदद्यात् खमासनं ।। ९० ।।
विनम्रमानसस्त्वैषामनुयायावतश्चतान् ।
श्रुतिभूदेवदेवानां नृपसाधुतयस्विनां ।। ९१ ।।
पतिव्रतीनां नारीणां निंदी कुर्यात्र कुत्रचित् ।
नमनुष्यस्तुतिं कुस्यात्रात्मानं वहुमानयेत् ।। ९२ ।।
अभ्युद्यतं न प्रणमेत्यं रमर्माणिनीच्चरेत् ।
अधर्मान्सेवते पूर्वविषूनविसर्जयन् ।। ९३ ।।
सर्वतो भद्रगम्यापि नरो नश्यति सान्वयः ।
उद्धृत्यं पंचमृत्पिंडात्सायात्यरजलाशये ।। ९४ ।।
अनुद्धत्य च तत्कर्तुरेनसः स्यातुंरोयभा ।
कुश्राद्धयां पात्रभूतायत्किंचिदीयतेवसु ।। ९५ ।।
ब्रह्मबिछतकोटिभ्योदतंदानसहस्रकं ।
आचार्यदानलेशस्यकुलां नांहीति षोडशीं ।। ९८ ।।
श्रद्धया प्रतिगृह्णाति श्रद्धया प्रद्रदाति च ।
स्वर्गेर्णौतावुभौस्यातांय ततो श्रद्धया स्वधः ।। ९९ ।।
अनृते नक्षरेद्यज्ञस्नयोविस्मयतःक्षरेत् ।
क्षरेत्कीर्तनतोदानमायुर्विप्रावमानतः ।। १०० ।।
गंधपुष्पकुशान्शययांकंशामांसंययोदधि ।
मणिमाल्यगृहंधान्यं ग्राह्यमेतदुपस्थितः ।। १ ।।
प्. ७१ब्)
मधुदकं फलं मूलमेधांस्य भयदक्षिणां ।
अभ्युद्यतानि ग्राह्याणि चेतान्यपिनिगृष्टातः ।। २ ।।
इत्थमानृरायद्यदेवर्षियितृजादणात् ।
माध्यस्यमाश्रयेद्देदीसुतेविद्यग्निसृःज्य च ।। ३ ।।
गृहेविज्ञानमभ्यस्येच्छीमदष्टाक्षरीं जयेत् ।
अवश्यं गृहिणीकार्यमाचायेचरणार्चनं ।। ४ ।।
एकेन जन्मनामुक्तिः श्रीमद्दष्टाक्षरितर्पत् ।
एकन तन्मनामुक्तिर्नरनारायणाश्रमे ।। ५ ।।
एकेन जन्मना मुक्तिर्वाराणस्यां महीयते ।
जन्मनामुक्तिराचार्यचरणर्चनात् ।। ६ ।।
मनसापि सदाचामलं विद्वान्न लंघयेत् ।
सदाचार परो नित्यं मिसमाचार्यसेवकः ।। ७ ।।
भगवद्रश्मिसहितां समस्तन्यास संयुता ।
श्रीमदष्टाक्षरीं जप्त्वा साक्षाद्ब्रह्ममयो भवेत् ।। ८ ।।
गृहस्थस्य सदाचार इति प्रोक्तो महीयते ।
यमाकर्ण्य नरोधीमान्मुंचत्यज्ञानजतंमः ।। ९ ।।
इति श्रीमदनुत्तर ब्रह्मतत्वरहस्ये दाशरथीयेतंत्रेवेहोर्थसंग्रहे
द्वाविंशोध्यायः ।।