कौषीतकिब्राह्मणम्/अध्यायः १७

विकिस्रोतः तः
Jump to navigation Jump to search
← अध्यायः १६ कौषीतकिब्राह्मणम्
अध्यायः १७
[[लेखकः :|]]
अध्यायः १८ →
सोमयागः


१७.१ षोडशी
आनुष्टुभो वा एष वज्रो यत् षोडशी ।
तद् यत् षोडशिनम् उपयन्ति ।
आनुष्टुभेन एव तद् वज्रेण यजमानस्य पाप्मानम् अपघ्नन्ति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
स वै हरिवान् भवति ।
प्राणो वै हरिः ।
स हि हरति ।
तस्माद्द् हरिवान् भवति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
तद् असौ वै षोडशी यो असौ तपति ।
एतम् एव तत् प्रीणाति ।
अथो षोडशम् वा एतत् स्तोत्रम् षोडशम् शस्त्रम् । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
तस्मात् षोडशी इत्य् आख्यायते ।
तद् यत् षोडशिनम् उपयन्ति ।
षोडश कलम् वा इदम् सर्वम् । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
अस्य एव सर्वस्य आप्त्यै ।
अथो इन्द्रो वै षोडशी ।
तस्माद्द् हरिवान् भवति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
हरि स्तवो हि इन्द्रः ।
इन्द्र जुषस्व प्र वहा याहि शूर हरी इह इति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
ताः पञ्चविंशत्य् अक्षराः ।
एक एका नवभिर् नवभिर् अक्षरैर् उपसृष्टाः ।
आत्मा वै पञ्चविंशः ।
प्रजा पशव उपसर्गः । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
प्रजया एव तत् पशुभिः प्रेष्यैर् अन्न अद्येन इत्य् आत्मानम् उपसृजते । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
ताश् चतुस्त्रिंशद् अक्षराः सम्पद्यन्ते ।
स्वराड् वै तच् छन्दः ।
यत् किंच चतुस्त्रिंशद् अक्षरम् स्वाराज्यम् अनेन आप्नोति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
ताः संशस्ताः पञ्च अन्बुष्टुभः सम्पद्यन्ते ।
दश अक्षरम् च पदम् उदैति ।
एक एकस्यै द्वे द्वे । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
त्वावतः पुरूवसो इति गायत्रीम् उपसंशंसति ।
एतेषाम् एव अक्षराणाम् सम्पदे ।
अथो एतया सह स्तोत्रियः षड् अनुष्टुभः सम्पद्यन्ते ।
तस्माद् एताम् शंसति सम्पदे । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
एतत् प्रतिरूपम् उ ह एके अनुरूपम् कुर्वन्ति ।
तद् उ वा आहुर् असौ वै षोडशी यो असौ तपति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
न वा एतस्य अन्यो अनुरूपो अस्ति ।
स यो अत्र अनुरूपम् कुर्वन्तम् ब्रूयात् । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)

१७.२ षोडशीशस्त्रशंसनविधिः
अथातः ऊर्ध्वानि छन्दांसि विहरति ।
प्राणा वै छन्दांसि ।
प्राणान् एव तद् आत्मन् व्यतिषजत्य् अविवर्हाय । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
तस्माद्द् हि इमे प्राणा विष्वञ्चो वा अन्तो न निर्वान्ति ।
अथो आनुष्टुभो वै षोडशी । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
सर्वाण्य् एव एतत् छन्दांस्य् अनुष्टुभम् अभिषम्पादयति ।
गायत्रीश् च पङ्क्तीश् च विहरति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
यजमानच् छन्दसम् पङ्क्तिः ।
तेजो ब्रह्म वर्चसम् गायत्री ।
तेज एव तद् ब्रह्म वर्चसम् यजमाने दधाति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
उष्णिहश् च बृहतीश् च विहरति ।
यजमानच् छन्दसम् एव उष्णिक् ।
पशवो बृहती ।
बार्हतान् एव तत् पशून् यजमाने दधाति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
द्विपदाम् च विंशत्य् अक्षराम् त्रिष्टुभम् च विहरति ।
यजमानच् छन्दसम् एव द्विपदा । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
बलम् वै वीर्यम् त्रिष्टुप् ।
बलम् एव तद् वीर्यम् यजमाने दधाति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
द्विपदाश् च षोडश अक्षरा जगतीश् च विहरति ।
यजमानच् छन्दसम् एव द्विपताः । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
पशवो जगती ।
जागतान् एव तत् पशून् यजमाने दधाति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
गायत्रीः शंसति ।
प्राणो वै गायत्र्यः ।
प्राणम् एव तद् आत्मन् धत्ते ।
सप्त पदाम् शंसति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
सप्त वै छन्दांसि ।
सर्वेषाम् एव छन्दसाम् आप्त्यै ।
अथो एतया सह गायत्र्यश् चतस्रो अनुष्टुभः सम्पद्यन्ते । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
तस्माद् एताम् शंसति सम्पदे ।

१७.३ षोडशीशस्त्रशंसनविधिः
अथ नित्या अनुष्टुभः शंसति ।
आनुष्टुभो वै षोडशी । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
तद् एनत् स्वेन छन्दसा समर्धयति ।
ता वा अष्टौ भवन्ति ।
एताभिर् वै देवाः सर्वा अष्टीर् आश्नुवत । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
तथो एव एतद् यजमान एताभिर् एव सर्वा अष्टीर् अश्नुते ।
त्रिः शस्तया परिधानीयया दश सम्पद्यन्ते । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
दश दशिनी विराट् ।
श्रीर् विराड् अन्नाद्यम् ।
श्रियो विराजो अन्न अद्यस्य उपाप्त्यै । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
उद्यद् ब्रध्नस्य विष्टपम् इति परिदधाति ।
अदो वै ब्रध्नस्य विष्टपम् यत्र असौ तपति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
तद् एव तद् यजमानम् दधाति ।
त्रिवृता एव तद् वज्रेण यजमानस्य पाप्मानम् हन्ति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
त एते श्लोका घोषा वीर्याणि इत्य् उक्थानाम् ।
श्लोकी घोषी वीर्यवान् कीर्तिमान् भवति य एवम् वेद उक्थानाम् वीर्याणि । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
ताः संशस्ताश् चत्वारिंशद् अनुष्टुभः सम्पद्यन्ते ।
चत्वारिंशद् अक्षरा पङ्क्तिः । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
प्रतिष्ठा वै पङ्क्तिः ।
सर्वेष्व् एव तद् भूतेषु यजमानम् प्रतिष्ठापयति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)

१७.४ महानाम्नीनामप्रयोगः
विहृतया त्रिष्टुभा यजेद् इति ह एक आहुः ।
एवा हि वाज्यपाः पूर्वेषाम् हरिवः सुतानाम् वाजो हि वाज्य् अथो इदम् सवनम् केवलम् ते । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
वोढा हि वाजी ममद्द् हि सोमम् मधुमन्तम् इन्द्र जिष्णुर् हि वाजी सत्रा वृषन् जठर आवृषस्व इति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
अविहृतया इत् त्व् एव स्थितम् ।
संसिद्धानि वा एतानि देव पात्राणि यद् याज्याः । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
संसिद्धेन एव तद् देव पात्रेण देवेभ्यो हविः प्रयच्छति ।
तन् न रात्र्याम् उपेयात् । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
इन्द्रो वै षोडशी ।
न वा इन्द्राद् अन्यद् उत्तरम् अस्ति ।
बहु रात्र्याम् उपाह्वयते । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
पर्याया इव त्वद् आश्विनम् ।
तत एव एनम् चतुर्थे अहन्य् उपेयात् । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
तद् वै षोडशिन आयतनम् ।
तद् वै तद् अहः षोडश्य् अन्तम् संतिष्ठते । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
तद् उ वा आहुर् उपेयाद् एव एतत् ।
कृत्स्नो वा अहोरात्रे यत् षोडशी । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
तद् यद् षोडशिनम् उपयन्ति ।
अहोरात्रयोर् एव कृत्स्नतायै ।

१७.५ अतिरात्रफलम्
अथ यद् अतिरात्रम् उपयान्ति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
एतावान् वै संवत्सरो यद् अहोरात्रे ।
तद् यद् अतिरात्रम् उपयन्ति ।
संवत्सरस्य एव आप्त्यै । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
अथो द्वयम् वा इदम् सर्वम् स्नेहश् चैव तेजश् च ।
तद् उभयम् अहोरात्राभ्याम् आप्तम् ।
तद् यद् अतिरात्रम् उपयन्ति ।
स्नेह तेजसोर् एव आप्त्यै । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)

१७.६ सामशस्त्रयोः सम्बन्धः
गायत्रान्त् स्तोत्रिय अनुरूपान् शंसन्ति ।
ज्योतिर् वै गायत्री ।
तमः पाप्मा रात्रिः । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
तेन तज् ज्योतिषा तमः पाप्मानम् तरन्ति ।
पुनर् आदायम् शंसन्ति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
एवम् हि सामगाः स्तुवते ।
यथा स्तुतम् व् अनुशस्तम् भवति इति ।
तद् आहुर् अतः कस्माद् उत्तमात् प्रतीहाराद् ऊर्ध्वम् आहूय साम्ना शस्त्रम् उपसंतन्वन्ति इति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)

१७.७ सामशस्त्रयोः सम्बन्धः
पुरुषो वै यज्ञः ।
तस्य शिर एव हविर् धाने मुखम् आहवनीय उदरम् सदो अन्नम् उक्थानि ।
बाहू मार्जालीयश् च अग्नीध्रियश् च । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
या इमा अन्तर् देवतास् ते अन्तः सदनम् धिष्ण्याः ।
प्रतिष्ठा गार्हपत्य व्रत श्रपणाव् इति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
अथ अपरम् ।
तस्य मन एव ब्रह्मा प्राण उद्गाता अपानः प्रस्तोता व्यानः प्रतिहर्ता वाग् घोता ( होता ) चक्षुर् अध्वर्युः प्रजातिः सदस्य आत्मा यजमानः । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
अङ्गानि होत्राशंसिनः ।
तद् यद् अध्वर्युः स्तोत्रम् उपाकरोति ।
चक्षुर् एव तत् प्राणैः संदधाति ।
अथ यत् प्रस्तोता ब्राह्मणम् आमन्त्रयते ब्रह्मन्त् स्तोष्याम इति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
मनो वा अग्रणीर् भवत्य् एषाम् प्राणानाम् ।
मनसा एव प्रसूताः स्तोमेन स्तुयाम इति ।
अथो अपानम् एव तन् मनसा संतनोति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र) ण्ण्ण्
अथ यद् ब्रह्मा स्तोत्रम् अनुमन्यते ।
मन एव तत् प्राणैः संदधाति ।
अथ यत् प्रस्तोता प्रस्तौति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
अपानम् एव तत् प्राणैः संदधाति ।
अथ यत् प्रतिहर्ता प्रतिहरति ।
व्यानम् एव तत् प्राणैः संदधाति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
अथ यद् उद्गाता उद्गायति ।
प्राणम् एव तद् व्याने दधाति ।
ता वा एताः सर्वा देवताः प्राण एव प्रतिष्ठिताः । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
अथ यद्द् होता साम्ना शस्त्रम् उपसंतनोति ।
वाग् वै होता ।
वाचम् एव तत् प्रणैः संदधाति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
अथ यद्द् होत्राशंसिनः साम संततिम् कुर्वन्ति ।
अङ्गान्य् एव तत् प्राणैः संदधाति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
अथ यद् यजमानः स्त्रोत्रम् उपगाति ।
प्राणा वा उद्गातारः ।
प्राणान् एव तद् आत्मन् धत्ते । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
तस्मान् न एनम् बहिर् वेद्यभ्यस् तम् इयात् ।
न अभ्युदियान् न अभ्याश्रावयेत् । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
न स्तोत्रम् उपाकुर्वन्ति ।
न अधिष्ण्ये प्रतपेत् ।
न इत् प्राणेभ्य आत्मानम् अपादधानि इति ।

१७.८ शंसनविधिः
अथ यत् प्रथमेषु पर्यायेषु प्रथमेषु पदेषु निनर्तयन्ति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
प्रथम रात्राद् एव तद् असुरान् निर्घ्नन्ति ।
अथ यन् मध्यमेषु पर्यायेषु मध्यमेषु पदेषु निनर्तयन्ति । (षोडशिन् । अतिरात्र)
मध्य रात्राद् एव तद् असुरान् निर्घ्नन्ति ।
अथ यद् उत्तमेषु पर्यायेषु उत्तमेषु पदेषु निनर्तयन्ति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
उत्तम रात्राद् एव तद् असुरान् निर्घ्नन्ति ।
तद् यथा अभ्यागारम् अभिनिनर्तम् पुनः पुनः पाप्मनम् निर्हण्यात् । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
एवम् एव एतत् स्तोत्रिय अनुरूपैर् अहोरात्राभ्याम् असुरान् निर्घ्नन्ति ।
यथा अस्तुतंव् अनुशस्तम् भवति इति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)

१७.९ शंसनविधिः
गायत्राण्य् उक्थमुखानि शंसन्ति ।
तेजो ब्रह्म वर्चसम् गायत्री ।
तेज एव तद् ब्रह्म वर्चसम् यजमाने दधति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
गायत्रीः शस्त्वा जगतीः शंसन्ति ।
व्याह्वयन्ते गायत्रीश् च जगतीश् च अन्तरे (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
छन्दांस्य् एव एतन् नाना वीर्याणि कुर्वन्ति ।
जगतीः शस्त्वा त्रिष्टुब्भिः परिदधति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
बलम् वै वीर्यम् त्रिष्टुप् ।
पशवो जगती ।
बल एव तद् वीर्ये अन्ततः पशुषु च प्रतितिष्ठन्ति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
अन्धस्वत्यो मद्वत्यः पीतवत्यस् त्रिष्टुभो याज्याः समृद्धस् त्रिलक्षणाः ।
एतद् वै रात्रे रूपम् । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
जागृयू रात्रिम् ।
ज्योतिर् वै जागरितम् ।
तमः पाप्मा रात्रिः । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
तेन तज् ज्योतिषा तमः पाप्मानम् तरन्ति ।
यावद् उ ह वै न वा स्तूयते न वा शस्यते । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
तावद् ईश्वरा यदि न असुर रक्षसान्य् अन्ववपातोः ।
तस्माद् आहवनीयम् समीद्ध्वम् आग्नीध्रियम् गार्हपत्यम् धिष्ण्यान्त् समुज्ज्वलयत इति भाषेरन् । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
ज्वलयेयुः प्रकाशम् इव एव स्यात् ।
आलेभन्तः शयीरन् ।
तान् ह तच् चेष्टन्ति न्व् आ इति । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)
पाप्मा न अपधृष्णोति ।
ते पाप्मानम् अपघ्नते ते पाप्मानम् अपघ्नते । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)